Lokapramāṇa–Grahamaṇḍala–Dhruvaloka-vyavasthā (Cosmic Measures and the Arrangement of the Heavenly Spheres)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਯੋਜਨਾ ਆਦਿ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭੂਲੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗ੍ਰਹਮੰਡਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਉਤਥਾਨ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦਰਸਾ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮੇਢੀਭੂਤ, ਅਕਸ਼-ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਸਹਾਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਰ-ਭੁਵਹ-ਸ੍ਵਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦਾ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਮਹਰਲੋਕ ਆਦਿ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ, ਸੱਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਦਾਂ ਦੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਮਰਚਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखा भासयंति हि । तावत्प्रमाणा पृथिवी भूलोकस्स तु गीयते
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਭੂਲੋਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
भूमेर्योजनलक्षे तु संस्थितं रविमण्डलम् । योजनानां सहस्राणि सदैव परिसंख्यया
ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਦਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
शशिनस्तु प्रमाणाय जगतः परिचक्षते । रवेरूर्ध्वं शशी तस्थौ लक्षयोजनसंख्यया
ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਮਿਆਰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੰਦਰਮਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
ग्रहाणां मण्डलं कृत्स्नं शशेरुपरि संस्थितम् । सनक्षत्रं सहस्राणि दशैव परितोपरि
ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮੂਹ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸਮੂਹ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।
Verse 5
बुधस्तस्मादथो काव्यस्तस्माद्भौमस्य मण्डलम् । बृहस्पतिस्तदूर्ध्वं तु तस्योपरि शनैश्चरः
ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 6
सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षेणैकेन संस्थितम् । ऋषिभ्य तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः
ਉਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਜਗਤ ਦੀ ਧੁਰੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
मेढीभूतस्स यस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । भूर्भुवःस्वरिति ज्ञेयं भुव ऊर्ध्वं ध्रुवादवाक्
ਉਸ ਜੋਤਿ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਜੋ ਮੇਢੀ (ਧੁਰੀ-ਸਤੰਭ) ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਡੋਲ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸ੍ਵਃ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਮਝੋ; ਭੁਵਰ ਲੋਕ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 8
एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः । ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकस्सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः
ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਲਪ-ਪਰਯੰਤ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਹਰ ਲੋਕ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः । कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा
ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ, ਤੀਜੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ; ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ; ਅਤੇ ਵੋਢੁ ਤੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 10
उपरिष्टात्ततश्शुक्रो द्विलक्षाभ्यंतरे स्थितः । द्विलक्षयोजनं तस्मादधः सोमसुतः स्मृतः
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੋਮ-ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧ (ਗ੍ਰਹਿ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं भौमस्स्थितो मुने । द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं जीवः स्थितो गुरु
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨਾਂ ਉੱਪਰ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨਾਂ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀਵ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 12
द्विलक्षयोजनं जीवादूर्ध्वं सौरिर्व्यवस्थितः । एते सप्तग्रहाः प्रोक्तास्स्वस्वराशिव्यवस्थिता
ਜੀਵ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨਾਂ ਉੱਪਰ ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਗ੍ਰਹਿ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 13
रुद्रलक्षैर्योजनतस्सप्तोर्ध्वमृषयः स्थिताः । विश्वलक्षैर्योजनतो ध्रुवस्थितिरुदाहृता
ਰੁਦ੍ਰ-ਲੱਖ (ਇੱਕ ਲੱਖ) ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਲੱਖ (ਦਸ ਲੱਖ) ਯੋਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
चतुर्गुणोत्तरे चार्द्धे जनलोकात्तपः स्मृतम् । वैराजा यत्र देवा वै स्थिता दाहविवर्जिताः
ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਉੱਚੇ ਉਪਰਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਤਪੋਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾਹ-ਤਾਪ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 15
षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको व्यवस्थितः । ब्रह्मलोकः स विज्ञेयो वसंत्यमलचेतसः
ਤਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Verse 16
सत्यधर्मरताश्चैव ज्ञानिनो ब्रह्मचारिणः । यद्गामिनोऽथ भूलोकान्निवसंति हि मानवाः
ਭੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ—ਗਿਆਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ—ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਉਸ (ਉੱਚੇ) ਮਾਰਗ ਤੇ ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਹੈ।
Verse 17
भुवर्लोके तु संसिद्धा मुनयो देवरूपिणः । स्वर्गलोके सुरादित्या मरुतो वसवोऽश्विनौ
ਭੁਵਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਸੰਸਿੱਧ ਮੁਨੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ—ਆਦਿਤ੍ਯ, ਮਰੁਤ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੋਵੇਂ—ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
विश्वेदेवास्तथा रुद्रास्साध्या नागाः खगादयः । नवग्रहास्ततस्तत्र ऋषयो वीतकल्मषाः
ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਨਾਗ, ਖਗ ਆਦਿ ਸਭ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਨਵਗ੍ਰਹ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਕਲਮਸ਼-ਰਹਿਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां लोकवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ—ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ—ਵਿੱਚ “ਲੋਕਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 20
दधिवृक्षफलं यद्वद्वृत्तिश्चोर्ध्वमधस्तथा । एतदंडकटाहेन सर्वतो वै समावृतम्
ਜਿਵੇਂ ਦਧਿਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਗੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਕਰਤਾ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ (ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ) ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਵਰਗੇ ਖੋਲ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 21
दशगुणेन पयसा सर्वतस्तत्समावृतम् । वह्निना वायुना चापि नभसा तमसा तथा
ਉਹ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਵਿਸਤਾਰ) ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜਲ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਮਸ (ਅੰਧਕਾਰ) ਨਾਲ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 22
भूतादिनापि महता दिग्गुणोत्तरवेष्टितः । महांतं च समावृत्य प्रधानं पुरुषः स्थितः
ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੁਰੁਸ਼ ਮਹੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਢੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अनंतस्य न तस्यास्ति संख्यापि परमात्मनः । तेनानंत इति ख्यातः प्रमाणं नास्ति वै यतः
ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਾਪ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਅਨੰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ।
Verse 24
हेतुभूतस्समस्तस्य प्रकृतिस्सा परा मुने । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਭ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਭੂਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੀ।
Verse 25
ईदृशानां प्रभूतानि तस्मादव्यक्तजन्मनः । दारुण्यग्निस्तिले तैलं पयस्सु च यथा घृतम्
ਅਵ੍ਯਕਤ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
तथासौ परमात्मा वै सर्वं व्याप्यात्मवेदनः । आदिबीजात्प्रसुवते ततस्तेभ्यः परेण्डजाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ—ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਆਦਿ-ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉੱਚ ਅੰਡਜ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
तेभ्यः पुत्रास्तथान्येषां बीजान्यन्यानि वै ततः । महदादयो विशेषांतास्तद्भवंति सुरादयः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ-ਤੱਤ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਆਦਿ ਸੱਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 28
बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः । सूर्य्यकांतमणेः सूर्य्याद्यद्वद्वह्निः प्रजायते
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਮਣੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
Verse 29
तद्वत्संजायते सृष्टिः शिवस्तत्रः न कामयेत् । शिवशक्तिसमायोगे देवाद्याः प्रभवंति हि
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਇਕੱਲੇ ਆਪ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵ ਆਦਿ ਸਭ ਜੀਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
तथा स्वकर्मणैकेन प्ररोहमुपयांति वै । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राश्च स शिवः परिगीयते
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਇਕੋ ਸਵਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तस्मादुद्धरते सर्वं यस्मिंश्च लयमेष्यति । कर्ता क्रियाणां सर्वासां स शिवः परिगीयते
ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਨੂੰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ छिंधि मे संशयं महत् । सन्ति लोका हि ब्रह्मांडादुपरिष्टान्न वा मुने
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ! ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦਿਓ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
Verse 33
सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मांडादुपरिष्टाच्च संति लोका मुनीश्वर । ताञ्छृणु त्वं विशेषेण वच्मि तेऽहं समागतः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੋਕ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 34
विधिलोकात्परो लोको वैकुंठ इति विश्रुतः । विराजते महादीप्त्या यत्र विष्णुः प्रतिष्ठितः
ਵਿਧਿਲੋਕ (ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ) ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਵੈਕੁੰਠ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 35
तस्योपरिष्टात्कौमारो लोको हि परमाद्भुतः । सेनानीः शंभुतनयो राजते यत्र सुप्रभः
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੌਮਾਰ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਸ਼ੰਭੂ-ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
ततः परमुमालोको महादिव्यो विरा जते । यत्र शक्तिर्विभात्येका त्रिदेवजननी शिवा
ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਉਮਾ-ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਸ਼ਿਵਾ, ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਮਾਤਾ।
Verse 37
परात्परा हि प्रकृती रजस्सत्त्वतमोमयी । निर्गुणा च स्वयं देवी निर्विकारा शिवात्मिका
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਾਤਪਰਾ ਹੈ, ਰਜਸ-ਸਤ੍ਤ੍ਵ-ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਤਮਿਕਾ ਹੈ।
Verse 38
तस्योपरिष्टाद्विज्ञेयश्शिवलोकस्सनातनः । अविनाशी महादिव्यो महाशोभान्वितस्सदा
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 39
विराजते परं ब्रह्म यत्र शंभुर्महेश्वरः । त्रिदेवजनकस्वामी सर्वेषां त्रिगुणात्परः
ਜਿੱਥੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੇ ਜਨਕ-ਸਵਾਮੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ।
Verse 40
तत ऊर्ध्वं न लोकाश्च गोलोकस्तत्समीपतः । गोमातरस्सुशीलाख्यास्तत्र संति शिवप्रिया
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਗੋਲੋਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਸੁਸ਼ੀਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਗੋਮਾਤਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ।
Verse 41
तत्पालः कृष्णनामा हि राजते शंकराज्ञया । प्रतिष्ठितश्शिवेनैव शक्त्या स्वच्छन्दचारिणा
ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 42
शिवलोकोऽद्भुतो व्यास निराधारो मनोहरः । अतिनिर्वचनीयश्च नानावस्तुविराजितः
ਹੇ ਵਿਆਸ! ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਅਦਭੁਤ ਹੈ—ਸਵੈੰਸਿੱਧ, ਨਿਰਾਧਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਨੋਹਰ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 43
शिवस्तु तदधिष्ठाता सर्वदेवशिरोमणिः । विष्णुब्रह्महरैस्सेव्यः परमात्मा निरञ्जनः
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਰੰਜਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।
Verse 44
इति ते कथिता तात सर्वब्रह्मांडसंस्थितिः । तदूर्ध्वं लोकसंस्थानं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
ਹੇ ਤਾਤ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ—ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative leelā, the chapter advances an authoritative cosmographic argument: the universe is intelligible as a vertically ordered system of spheres and lokas, quantified in yojanas and anchored by Dhruva as the stabilizing pivot of the celestial wheel.
Dhruva’s portrayal as meḍhībhūta (axle/pivot) functions symbolically as the principle of unwavering stability (dhruvatā): cosmic order depends on a fixed axis, mirroring the yogic ideal of a steady mind around which sensory and mental ‘orbits’ are regulated.
No specific Śiva-svarūpa or Gaurī-svarūpa is foregrounded in the sampled material; the chapter’s emphasis is cosmological architecture and hierarchy, serving as contextual knowledge that supports broader Shaiva theological and soteriological framing in the Umāsaṃhitā.