Bhāratavarṣa–Navabheda-Vyavasthā (The Nine Divisions of Bhāratavarṣa and Its Sacred Geography)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । वक्ष्येऽहं भारतं वर्षं हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे । उत्तरे तु समुद्रस्य भारती यत्र संसृतिः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਗਤੀ (ਸੰਸ੍ਰਿਤੀ) ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

Verse 2

नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने । स्वर्गापवर्गयोः कर्मभूमिरेषा स्मृता बुधैः

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਰਮਭੂਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

यतस्संप्राप्यते पुंभिस्स्वर्गो नरक एव च । भारतस्यापि वर्षस्य नव भेदान्ब्रवीमि ते

ਇਸੇ (ਕਰਮ-ਧਰਮ) ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਨੌਂ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 4

इंद्रद्युम्नः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਕਸੇਰੂ, ਤਾਮ੍ਰਵਰਣ ਅਤੇ ਗਭਸਤਿਮਾਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗਦ੍ਵੀਪ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ; ਫਿਰ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ—ਇਹ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 5

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपस्सागरसंभृतः । योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः

ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਦੀਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਪ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।

Verse 6

पूर्वे किराता यस्य स्युर्दक्षिणे यवनाः स्थिताः । पश्चिमे च तथा ज्ञेया उत्तरे हि तपस्विनः

ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਿਰਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਵਨ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸਮਝੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਤਪਸਵੀ ਹਨ।

Verse 7

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भूयशः । इज्या युद्धपणा सेवा वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪੂਜਾ-ਯਜ੍ਞ, ਯੁੱਧ-ਰਾਜਕਾਰਜ, ਵਪਾਰ-ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 8

महेंद्रो मलयस्सह्यः सुदामा चर्क्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਹ੍ਯ, ਸੁਦਾਮਾ, ਚਰ੍ਕ੍ਸ਼ ਪਹਾੜ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਕੁਲਪਰਵਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

वेदस्मृतिपुराणाद्याः पारियात्रोद्भवा मुने । सर्वपापहरा ज्ञेया दर्शनात्स्पर्शनादपि

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੇਦ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ਸਭ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

नर्मदा सुरसाद्याश्च सप्तान्याश्च सहस्रशः । विंध्योद्भवा महानद्यस्सर्वपापहराश्शुभाः

ਨਰਮਦਾ, ਸੁਰਸਾ ਆਦਿ—ਹੋਰ ਸੱਤ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਵਿੰਧਿਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਾਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 11

गोदावरी भीमरथी तापीप्रमुखनिम्नगाः । गिरेर्विनिर्गता ऋक्षात्सद्यः पापभयापहाः

ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਤਾਪੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਰਿਕਸ਼ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਜਨਿਤ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 12

सह्यपादोद्भवा नद्यः कृष्णावेण्यादिकास्तथा । कृतमाला ताम्रपर्णी प्रमुखा मलयोद्भवाः

ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵੇਣੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਤੇ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 13

त्रियामा चर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवा स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमार्य्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

ਤ੍ਰਿਯਾਮਾ, ਚਰਸ਼ਿਕੁਲਿਆ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਕੁਮਾਰਿਆ ਆਦਿ ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 14

नानाजनपदास्तेषु मंडलेषु वसन्ति वै । आसां पिबंति पानीयं सरत्सु विविधेषु च

ਉਹਨਾਂ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

चत्वारि भारते वर्षे युगान्यासन्महामुने । कृतादीनि न चान्येषु द्वीपेषु प्रभवंति हि

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਹਨ; ਹੋਰ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 16

दानानि चात्र दीयंते सुकृतैश्चात्र याज्ञिकैः । तपस्तपंति यतयः परलोकार्थमादरात्

ਇੱਥੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਯਤੀ ਜਨ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

यतो हि कर्मभूरेषा जम्बूद्वीपे महामुने । अत्रापि भारतं श्रेष्ठमतोऽन्या भोगभूमयः

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਰਮਭੂਮੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਭੋਗਭੂਮੀਆਂ ਹਨ।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने सप्तदीपवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਉਮਾ-ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਕਥਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਸਪਤਦਵੀਪ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 19

स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे । गायंति देवाः किल गीतकानि भवंति भूयः पुरुषास्सुरास्ते

ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਦਾ ਮਾਰਗ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਿਵ੍ਯ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 20

अवाप्य मानुष्यमयं कदाचिद्विहृत्य शंभोः परमात्मरूपे । फलानि सर्वाणि तु कर्मजानि यास्याम्यहं तत्तनुतां हि तस्य

ਕਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਭ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਤੱਦਰੂਪਤਾ (ਏਕਾਤਮਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 21

आप्स्यंति धन्याः खलु ते मनुष्याः सुखैर्युताः कर्मणि सन्निविष्टाः । जनुर्हि येषां खलु भारतेऽस्ति ते स्वर्गमोक्षोभयलाभवन्तः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਲਾਭ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

लक्षयोजनविस्तारस्समस्तपरिमण्डलः । जम्बूद्वीपो मया ख्यातः क्षारोदधिसुसंवृतः

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 23

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं शतसाहस्रसम्मितम् । ततो हि द्विगुणो ब्रह्मन्प्लक्षद्वीपः प्रकीर्तितः

ਸ਼ਤ-ਸਹਸ੍ਰ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਖਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਲਕ੍ਸ਼-ਦ੍ਵੀਪ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਪਰਿਮਾਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

गोमंतश्चैव चन्द्रश्च नारदो दर्दुरस्तथा । सोमकस्सुमनाश्शैलो वैभ्राजश्चैव सत्तमः

ਗੋਮੰਤ ਅਤੇ ਚੰਦਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਦਰਦੁਰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮਕ, ਸੁਮਨਾ, ਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਵੈਭ੍ਰਾਜ—ਹੇ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੋਤਾ।

Verse 25

वर्षाचलेषु रम्येषु सहितास्सततं प्रजाः । वसंति देवगंधर्वा वर्षेष्वेतेषु नित्यशः

ਉਹਨਾਂ ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਰ্ষ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਸਦਾ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

नाधयो व्याधयो वापि जनानां तत्र कुत्रचित् । दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਆਧਿ ਹੈ ਨਾ ਵਿਆਧਿ। ਉਸ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

अनुतप्ता शिखी चैव पापघ्नी त्रिदिवा कृपा । अमृता सुकृता चैव सप्तैवात्र च निम्नगाः

ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਨੁਤਪਤਾ, ਸ਼ਿਖੀ, ਪਾਪਘਨੀ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤਾ।

Verse 28

क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र संति सहस्रशः । ताः पिबंति सुसंहृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते

ਉੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉਹ ਨਗਰ ਤੇ ਜਨਪਦ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

न तत्रापि युगावस्था यथास्थानेषु सप्तसु । त्रेतायुगसमः कालस्सर्वदैव महामुने

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਯਥਾਸਥਾਨ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਦਾ ਕਾਲ ਸਦਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 30

विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम । कल्पवृक्षसमानस्तु तन्मध्ये सुमहातरुः

ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਅਤਿ ਮਹਾਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 31

प्लक्षस्तन्नामसंज्ञो वै प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम । इज्यते तत्र भगवाञ्छंकरो लोकशंकरः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ‘ਪਲਕ੍ਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ, ਲੋਕਸ਼ੰਕਰ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 32

हरिश्च भगवान्ब्रह्मा यन्त्रैर्मन्त्रैश्च वैदिकैः । संक्षेपेण तथा भूयश्शाल्मलिं त्वं निशामय

ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—ਕਦੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ—(ਇਹ ਕੀਤਾ)। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।

Verse 33

सप्तवर्षाणि तत्रैव तेषां नामानि मे शृणु । श्वेतोऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा

ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹ (ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ—ਸ਼ਵੇਤ, ਹਰਿਤ, ਜੀਮੂਤ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤ।

Verse 34

वैकलो मानसश्चैव सुप्रभस्सप्तमो मुने । शाल्मलेन तु वृक्षेण द्वीपः शाल्मलिसंज्ञकः

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਵੈਕਲ, ਮਾਨਸ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਭ ਵੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ) ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੱਤਵਾਂ ਦੀਪ ‘ਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 35

द्विगुणेन समुद्रेण सततं संवृतः स्थितः । वर्षाभिव्यंजका नद्यस्तासां नामानि मे शृणु

ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 36

शुक्ला रक्ता हिरण्या च चन्द्रा शुभ्रा विमोचना । निवृत्तिः सप्तमी तासां पुण्यतोया सुशीतलाः

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ—ਸ਼ੁਕਲਾ, ਰਕਤਾ, ਹਿਰਣਿਆ, ਚੰਦਰਾ, ਸ਼ੁਭਰਾ, ਵਿਮੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਬਹੁਤ ਸ਼ੀਤਲ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 37

सप्तैव तानि वर्षाणि चतुर्वर्णायुतानि च । भगवन्तं सदा शंभुं यजंते विविधैर्मखैः

ਉਹ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਅਯੁਤਾਂ-ਅਯੁਤਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ, ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜ्ञਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 38

देवानां तत्र सान्निध्यमतीव सुमनोरमे । एष द्वीपस्समुद्रेण सुरोदेन समावृतः

ਉਸ ਪਰਮ ਮਨੋਹਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।

Verse 39

द्विगुणेन कुशद्वीपः समंताद्बाह्यतः स्थितः । वसंति तत्र दैतेया मनुजैस्सह दानवाः

ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਚੌਹੀਂ ਓਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 40

तथैव देवगन्धर्वा यक्षाः किंपुरुषादयः । वर्णास्तत्रैव चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਵੀ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਚਾਰੋ ਵਰਣ ਵੀ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸੀ।

Verse 41

तत्रैव च कुशद्वीपे ब्रह्माणं च जनार्द्दनम् । यजंति च तथेशानं सर्वकामफलप्रदम्

ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 42

कुशेशयो हरिश्चैव द्युतिमान्पुष्पवांस्तथा । मणिद्रुमो हेमशैलस्सप्तमो मन्दराचलः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ, ਹਰਿ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਪੁਸ਼ਪਵਾਨ, ਮਣਿਦ੍ਰੁਮ, ਹੇਮਸ਼ੈਲ; ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਹੈ।

Verse 43

नद्यश्च सप्त तासां तु नामानि शृणु तत्त्वतः । धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमितिस्तथा

ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਧੂਤਪਾਪਾ, ਸ਼ਿਵਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸੰਮਿਤੀ।

Verse 44

विद्या दंभा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः । अन्यास्सहस्रशस्संति शुभापो हेमवालुकाः

ਵਿਦਿਆ, ਸੰਯਮ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸਾਧਨ ਹਨ—ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਰੇਤ ਵਾਂਗ।

Verse 45

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो घृतोदेन समावृतः । क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान्

ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼-ਘਾਹ ਦਾ ਸਤੰਭ ਵਰਗਾ ਗੁੱਛਾ ਹੈ, ਜੋ ਘਿਉ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ—ਬਲਵਾਨ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ—ਸੁਣੋ।

Verse 46

द्विगुणेन समुद्रेण दधिमंडेन चावृतः । वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु

ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ! ਵਰਸ਼ਾ-ਪਹਾੜ ਦੋਗੁਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ (ਦਧਿਮੰਡ) ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 47

क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चांधकारकः । दिवावृतिर्मनश्चैव पुण्डरीकश्च दुन्दुभिः

ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵਾਮਨ, ਤੀਜਾ ਅੰਧਕਾਰਕ; ਅਤੇ ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤੀ, ਮਨ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਦੁੰਦੁਭੀ—(ਇਹ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ)।

Verse 48

निवसंति निरातंका वर्षशैलेषु तेषु वै । सर्वसौवर्णरम्येषु सुहृद्देवगणैः प्रजाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਸ਼ਾ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਬਿਪਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਸਰਬਥਾ ਸੁਵਰਨ-ਮਯ ਸੁਹਾਵਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਤਰ-ਸਰੂਪ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ।

Verse 49

ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याश्शूद्राश्चानुक्रमोदिताः । संति तत्र महानद्यस्सप्तान्यास्तु सहस्रशः

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹ ਲੋਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ—ਸੱਤ ਮੁੱਖ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ।

Verse 50

गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । शांतिश्च पुंडरीका च याः पिबन्ति पयश्शुभम्

ਗੌਰੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 51

भगवान्पूज्यते तत्र योगरुद्रस्वरूपवान् । दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः

ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਯੋਗ-ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਧਿਮੰਡੋਦਕ ਦੇ ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 52

द्विगुणेनाद्रयस्सप्त तेषां नामानि मे शृणु । पूर्वे तत्रोदयगिरिर्जलधारः परे यतः

ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਉਦਯਗਿਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਜਿੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਜਲਧਾਰ (ਪਹਾੜ) ਹੈ।

Verse 53

पृष्ठतोऽस्तगिरिश्चैव ह्यविकेशश्च केसरी । शाकस्तत्र महावृक्षस्सिद्धगंधर्वसेवितः

ਪਿੱਛੇ ਅਸਤਗਿਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕੇਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਕ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸੀ।

Verse 54

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश्चात्र महापुण्यास्सर्वपापभयापहाः

ਉੱਥੇ ਦੇ ਜਨਪਦ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੁਸਥਿਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦਾਇਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪਜਨਿਤ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 55

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका तथा । इक्षुश्च रेणुका चैव गभस्तिस्सप्तमी तथा

ਉਹ ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨਲਿਨੀ ਅਤੇ ਵੇਣੁਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇક્ષੁ, ਰੇਣੁਕਾ ਅਤੇ ਗਭਸਤੀ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਨਾਮ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 56

अन्यास्सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । महीधरास्तथा संति शतशोऽथ सहस्रशः

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵੀ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 57

धर्महानिर्न तेष्वस्ति स्वर्गादागत्य मानवाः । वर्षेषु तेषु पृथिवीं विहरन्ति परस्परम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਏ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੌਹਾਰਦ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।

Verse 58

शाकद्वीपे तु वै सूर्य्यः प्रीत्या जनपदैस्सदा । यथोक्तैरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः

ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਯਤ-ਆਤਮਾ ਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਯਥੋਕਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

क्षीरोदेनावृतस्सोऽपि द्विगुणेन समंततः । क्षीराब्धिस्सर्वतो व्यास पुष्कराख्येन संवृतः

ਹੇ ਵਿਆਸ! ਉਹ ਖੇਤਰ ਵੀ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੋਹਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਖੀਰੋਦ (ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਖੀਰਾਬਧੀ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪਰਿਵੇਸ਼ਟਿਤ ਹੈ।

Verse 60

द्विगुणेन महावर्षस्तत्र ख्यातोऽत्र मानसः । योजनानां सहस्राणि पंचैवोर्ध्वसमुच्छ्रितः

ਉੱਥੇ ‘ਮਾਨਸ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਵਰਖਾ ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।

Verse 61

तानि चैव तु लक्षाणि सर्वतो वलयाकृति । पुष्करद्वीपवलयो मध्येन विभजंति च

ਉਹੀ ਖੇਤਰ ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਲੱਖ (ਯੋਜਨ) ਮਾਪ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਲਯਾਕਾਰ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਦਾ ਵਲਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।

Verse 62

तेनैव वलया कारा द्वीपवर्षसमाकृतिः । दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

ਉਸੇ ਵਲਯਾਕਾਰ ਬਣਤਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਦਵੀਪ-ਖੰਡ ਦਾ ਵਲਯਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

निरामया वीतशोका रागद्वेषविवर्जिताः । अधर्मो न मतस्तेषां न बंधवधकौ मुने

ਉਹ ਨਿਰੋਗ, ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਮੌਤ ਦਾ ਵੱਸ।

Verse 64

सत्यानृते न तस्यास्तां सदैव वसतिस्सदा । तुल्यवेषास्तु मनुजा हेमवर्णैकरूपिणः

ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਣ ਦੇ ਇਕਰੂਪ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

Verse 65

वर्षश्चायं तु कालेय भौम स्वर्गोपमो मतः । सर्वस्य सुखदः काले जरारोगविवर्जितः

ਹੇ ਕਾਲੇਯ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵਰ੍ਹਾ ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 66

पुष्करे धातकीखण्डे महावीते महामुने । न्यग्रोधं पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਦੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਵੀਟ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਨਿਆਗਰੋਧ (ਵਟ) ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਹੈ।

Verse 67

तस्मिन्निवसते ब्रह्मा पूज्यमानस्सुरासुरैः । स्वादूदकेनांबुधिना पुष्करः परिवेष्टितः

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 68

एवं द्वीपास्समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । द्वीपाश्चैव समुद्राश्च समाना द्विगुणैः परैः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਦ੍ਵੀਪ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵੀਪ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲਾ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ।

Verse 69

उक्तातिरिक्तता तेषां समुद्रेषु समानि वै । पयांसि सर्वदाऽल्पत्वं जायते न कदाचन

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਵਾਧੂ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਜਲ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 70

स्थालीस्थमग्निसंयोगादधःस्थं मुनिसत्तमः । तथेन्दुवृद्धौ सलिलमूर्द्ध्वगं भवति ध्रुवम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਪਦਾਰਥ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰ ਵਾਧੇ (ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ) ਵਿੱਚ ਜਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

Verse 71

उदयास्तमनेत्विंदोर्वर्द्धंत्यापो ह्रसन्ति च । अतो न्यूनातिरिक्ताश्च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਜਲ ਦਾ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਕਦੇ ਛੋਟੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 72

अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ शतशस्तु दशोत्तरम् । समुद्राणां मुनिश्रेष्ठो सर्वेषां कथितं तव

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਤੇ ਘਾਟ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ, ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

Verse 73

भोजनं पुष्करद्वीपे प्रजास्सर्वाः सदैव हि । खंडस्य कुर्वते विप्र तत्र स्वयमुपस्थितम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਪੁਸ਼ਕਰ-ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਸਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਹਿੱਸਾ ਆਪ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

स्वांगदो यस्य पुरतो नास्ति लोकस्य संस्थितिः । द्विगुणा हिरण्मयी भूमिस्सर्वजंतुविवर्जिता

ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਧਰਤੀ ਦੋਗੁਣੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ, ਸੁਵਰਨਮਈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 75

लोकालोकस्ततश्शैलस्सहस्राण्यचलो हि सः । उच्छ्रयेण हि तावंति योजनायुतविस्तृतः

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਚਲ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ। ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ, ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 76

तमश्चांडकटाहेन सेयमुर्वी महामुने । पंचाशत्कोटिविस्तारा सद्वीपा समहीधरा

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਤਮਸਾ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਧਕਾਰ-ਕਟਾਹ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ (ਯੋਜਨ) ਹੈ; ਇਹ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 77

आधारभूता सर्वेषां सर्वभूतगुणाधिका । सेयं धात्री च कालेय सर्वेषां जगतामिला

ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਭੂਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਧਾਤ੍ਰੀ, ਕਾਲੇਯਾ ਅਤੇ ਇਲਾ—ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।