नरकनामनिर्णयः (Catalogue of Narakas and Karmic Causes)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तेषां मूर्द्धोपरिष्टाद्वै नरकांस्ताञ्छृणुष्व च । मत्तो मुनिवरश्रेष्ठ पच्यंते यत्र पापिनः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੀ ਉਹ ਨਰਕ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਥੇ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਪਾਪ-ਫਲ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ‘ਪਕਾਏ’ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

रौरवश्शूकरो रोधस्तालो विवसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुंभो लवणोपि विलोहितः

(ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ) ਰੌਰਵ, ਸ਼ੂਕਰ, ਰੋਧ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਵਿਵਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲ, ਤਪਤਕੁੰਭ, ਲਵਣ ਅਤੇ ਵਿਲੋਹਿਤ ਵੀ ਹਨ।

Verse 3

वैतरणी पूयवहा कृमिणः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षश्च दारुणः

ਵੈਤਰਨੀ, ਪੂਯਵਹਾ, ਕ੍ਰਿਮਿਣ, ਕ੍ਰਿਮਿਭੋਜਨ, ਭਿਆਨਕ ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ ਅਤੇ ਦਾਰੁਣ ਲਾਲਾਭਕ੍ਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਘੋਰ ਨਰਕ-ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਹਨ।

Verse 4

तथा पूयवहः प्रायो बहिर्ज्वालो ह्यधश्शिराः । संदंशः कालसूत्रश्च तमश्चावीचिरो धनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਯਵਹ, ਪ੍ਰਾਯ, ਬਹਿਰਜ੍ਵਾਲ ਅਤੇ ਅਧਸ਼੍ਸ਼ਿਰ; ਅਤੇ ਸੰਦੰਸ਼, ਕਾਲਸੂਤਰ, ਤਮਸ ਤੇ ਅਵੀਚਿ—ਇਹ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾ-ਧਾਮ ਹਨ।

Verse 5

श्वभोजनोऽथ रुष्टश्च महारौरवशाल्मली । इत्याद्या बहवस्तत्र नरका दुःखदायकाः

ਉੱਥੇ ਦੰਡ-ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਵਭੋਜਨ, ਰੁਸ਼ਟ, ਮਹਾਰੌਰਵ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਨਰਕ ਹਨ, ਜੋ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 6

पच्यंते तेषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये । क्रमाद्वक्ष्ये तु तान् व्यास सावधानतया शृणु

ਉਹਨਾਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਸੜਾਏ ਤੇ ਤੜਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਆਸ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 7

कूटसाक्ष्यं तु यो वक्ति विना विप्रान् सुरांश्च गाः । सदाऽनृतं वदेद्यस्तु स नरो याति रौरवम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च गोरोधी विश्वघातकः । सुरापो ब्रह्महंता च परद्रव्यापहारकः

ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ, ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ/ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੀਵ-ਘਾਤਕ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹੜਪਣ ਵਾਲਾ।

Verse 9

यस्तत्संगी स वै याति मृतो व्यास गुरोर्वधात् । ततः कुंभे स्वसुर्मातुर्गोश्चैव दुहितुस्तथा

ਹੇ ਵਿਆਸ! ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਉਹੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ‘ਕੁੰਭ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ—ਸੱਸ ਨਾਲ, ਗਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧੀ ਨਾਲ ਦੁਰਾਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ।

Verse 10

साध्व्या विक्रयकृच्चाथ वार्द्धकी केशविक्रयी । तप्तलोहेषु पच्यंते यश्च भक्तं परित्यजेत्

ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੇਹ-ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਸ ਵੇਚਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਐਸੇ ਲੋਕ ਤਪਤ ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

अवमंता गुरूणां यः पश्चाद्भोक्ता नराधमः । देवदूषयिता चैव देवविक्रयिकश्च यः

ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਾਰਥ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਰਾਧਮ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵੇਚਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਧਿਕਕਾਰਿਆ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

अगम्यगामी यश्चांते याति सप्तबलं द्विज । चौरो गोघ्नो हि पतितो मर्यादादूषकस्तथा

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜੋ ਨਿਸ਼ਿਧ ਸੰਗ (ਅਗਮ੍ਯ-ਗਮਨ) ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਪਤਬਲ’ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਚੋਰ, ਗੋਹੰਤਾ, ਪਤਿਤ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਦੂਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः । स याति कृमिभक्षं वै कृमीनत्ति दुरिष्टकृत्

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰੇ—ਉਹ ਦੁਰਿਸ਼ਟ ਕਰਮੀ ਕ੍ਰਿਮੀਭਕਸ਼੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

पितृदेवसुरान् यस्तु पर्यश्नाति नराधमः । लालाभक्षं स यात्यज्ञो यश्शस्त्रकूटकृन्नरः

ਜੋ ਨਰਾਧਮ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੰਘ ਕੇ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਲਾ-ਭੱਖੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕੂਟ-ਰਚਨਾ (ਨਕਲੀ ਹਥਿਆਰ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਉਹੀ ਦੁਰਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

यश्चांत्यजेन संसेव्यो ह्यसद्ग्राही तु यो द्विजः । अयाज्ययाजकश्चैव तथैवाभक्ष्य भक्षकः

ਜੋ ਦਵਿਜ ਅੰਤ੍ਯਜ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਰਮੀ ਚੀਜ਼ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਯਾਜ੍ਯ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਭੱਖ੍ਯ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧਰਮਾਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डवर्णने नरकोद्धारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਵਰਨਨ ਭਾਗ ਅੰਦਰ ‘ਨਰਕੋੱਧਾਰ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 17

नवयौवनमत्ताश्च मर्यादाभेदिनश्च ये । ते कृत्यं यांत्यशौचाश्च कुलकाजीविनश्च ये

ਜੋ ਨਵੇਂ ਯੌਵਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਲ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਤਿਆ’ ਵੱਲ, ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਅਮੰਗਲ ਫਲਾਂ ਵੱਲ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यः । क्षुरभ्रका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतंति ते

ਜੋ ਬੇਕਾਰ ਰੁੱਖ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕਠੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਛੁਰੇ-ਧਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਅਧਰਮ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 19

भ्रष्टाचारो हि यो विप्रः क्षत्रियो वैश्य एव च । यात्यंते द्विज तत्रैव यः श्वपाकेषु वह्निदः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ ਵੀ—ਹੇ ਦਵਿਜ, ਉਹ ਉਸੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਵਪਾਕਾਂ (ਚਾਂਡਾਲਾਂ) ਵਿਚ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 20

व्रतस्य लोपका ये च स्वाश्रमाद्विच्युताश्च ये । संदंशयातनामध्ये पतंति भृशदारुणे

ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਲੋਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਤੋਂ ਚਿਊਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ‘ਸੰਦੰਸ਼’ ਨਾਮਕ ਯਾਤਨਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 21

वीर्यं स्वप्नेषु स्कंदेयुर्ये नरा ब्रह्मचारिणः । पुत्रा नाध्यापिता यैश्च ते पतंति श्वभोजने

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ ਪਾਤ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ—ਉਹ ‘ਸ਼ਵਭੋਜਨ’ ਨਾਮਕ ਦੁਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੇਠਲੀ ਹਾਲਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 22

एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यते यातनागताः

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਨਰਕ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੰਡ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹਨ।

Verse 23

तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः । भुज्यंते यानि पुरुषैर्नरकांतरगोचरैः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਾਪ ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ—ਨਰਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 24

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वंति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरये तु पतंति ते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 25

अधश्शिरोभिर्दृश्यंते नारका दिवि दैवतैः । देवानधोमुखान्सर्वानधः पश्यंति नारकाः

ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਨਰਕਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਉਲਟੇ ਹੋਣ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਰਕਵਾਸੀ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧੋਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਪਰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।

Verse 26

स्थावराः कृमिपाकाश्च पक्षिणः पशवो मृगाः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਵਰ, ਫਿਰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਫਿਰ ਪੰਛੀ, ਫਿਰ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਮਨੁੱਖ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ।

Verse 27

यावंतो जंतवस्स्वर्गे तावंतो नरकौकसः । पापकृद्याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः

ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਮੁੰਹ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

गुरूणि गुरुभिश्चैव लघूनि लघुभिस्तथा । प्रायश्चित्तानि कालेय मनुस्स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

ਹੇ ਕਾਲੇਯਾ! ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹਲਕਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਉਚਿਤ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ—ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यानि तेषामशेषाणां कर्मार्ण्युक्तानि तेषु वै । प्रायश्चित्तमशेषेण हरानुस्मरणं परम्

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹਰ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਹੈ।

Verse 30

प्रायश्चित्तं तु यस्यैव पापं पुंसः प्रजायते । कृते पापेऽनुतापोऽपि शिवसंस्मरणं परम्

ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਇਹੀ ਹੈ—ਪਾਪ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਪਾਅ ਹੈ।

Verse 31

माहेश्वरमवाप्नोति मध्याह्नादिषु संस्मरन् । प्रातर्निशि च संध्यायां क्षीणपापो भवेन्नरः

ਦੁਪਹਿਰ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

मुक्तिं प्रयाति स्वर्गं वा समस्तक्लेशसंक्षयम । शिवस्य स्मरणादेव तस्य शंभोरुमापतेः

ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ੰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਸਵਰਗ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

पापन्तरायो विप्रेन्द्र जपहोमार्चनादि च । भवत्येव न कुत्रापि त्रैलोक्ये मुनिसत्तम

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ! ਜਪ, ਹੋਮ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਪਾਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਵਿਘਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 34

महेश्वरे मतिर्यस्य जपहोमार्चनादिपु । यत्पुण्यं तत्कृतं तेन देवेन्द्रत्वादिकं फलम्

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਜਪ, ਹੋਮ, ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰਤਵ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

पुमान्न नरकं याति यः स्मरन्भक्तितो मुने । अहर्निशं शिवं तस्मात्स क्षीणाशेषपातकः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

नरकस्वर्गसंज्ञाये पापपुण्ये द्विजोत्तम । ययोस्त्वेकं तु दुःखायान्यत्सुखायोद्भवाय च

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਨਰਕ’ ਅਤੇ ‘ਸਵਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੁਖ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ ਦਾ ਹੇਤੂ ਹੈ।

Verse 37

तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तत्स्याद्दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम्

ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੀਤ ਲਈ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖਮਈ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਮਈ ਨਹੀਂ।

Verse 38

मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः । ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं तत्त्वाय कल्पते

ਮਨ ਦਾ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਹੀ ਤੱਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

ज्ञानात्मकमिदं विश्वं सकलं सचराचरम् । परविज्ञानतः किंचिद्विद्यते न परं मुने

ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ—ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਰਮ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 40

एवमेतन्मयाख्यातं सर्वं नरकमण्डलम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मंडलं भुवः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨਰਕ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਮੈਂ ਭੁਵಃ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਲੋਕ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।