ब्रह्माण्डदान-प्रशंसा तथा ब्रह्माण्ड-प्रमाण-वर्णनम् (Praise of the Gift of the Cosmic Egg and Description of the Brahmāṇḍa’s Measure)
ਅਧਿਆਇ 15 ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਿਹੜਾ ਐਸਾ ਦਾਨ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਵੇ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਮੋਖਸ਼-ਇੱਛੁਕਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਸੁਭਾਉ, ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ, ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤਵ, ਅਤੇ ਕਾਲ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ, ਉਰਧਵ-ਅਧੋ ਮਾਪਾਂ ਸਮੇਤ। ਗੂੜ੍ਹ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦਾਨ ਪੂਰਨ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । येनैकेन हि दत्तेन सर्वेषां प्राप्यते फलम् । दानानां तन्ममाख्या हि मानुषाणां हितार्थतः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਇਕ ਦਾਨ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । शृणु कालेः प्रदत्ताद्वै फलं विंदंति मानवाः । एकस्मादपि सर्वेषां दानानां तद्वदामि ते
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੁਣੋ; ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੀ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
दानानामुत्तमं दानं ब्रह्माण्डं खलु मानवैः । दातव्यं मुक्तिकामैस्तु संसारोत्तारणाय वै
ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
ब्रह्मांडे सकलं दत्तं यत्फलं लभते नरः । तदेकभावादाप्नोति सप्तलोकाधिपो भवेत्
ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यावच्चन्द्रदिवाकरौ नभसि वै यावत्स्थिरा मेदिनी । तावत्सोऽपि नरः स्वबांधवयुतस्स्ववर्गौकसामोकसि । सर्वेष्वेव मनोनुगेषु ककुभिर्ब्रह्माण्डदः क्रीडते । पश्चाद्याति पदं सुदुर्लभतरं देवैर्मुदे माधवम्
ਜਦ ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ, ਮੁਕਤੀ-ਸਮਾਨ ਆਨੰਦ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਮਨ-ਚਾਹੀਆਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦਾਤੇ ਵਾਂਗ ਨਿਰਵਿਘਨ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ, ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਪਦ—ਮਾਧਵ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि ब्राह्माण्डं यत्प्रमाणं यदात्मकम् । यदाधारं यथाभूतं येन मे प्रत्ययो भवेत्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਜਿਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਪਜੇ।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । मुने शृणु प्रवक्ष्यामि यदुत्सेधं तु विस्तरम् । ब्रह्माण्डं तत्तु संक्षेपाच्छ्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यत्तत्कारणमव्यक्तं व्यक्तं शिवमनामयम् । तस्मात्संजायते ब्रह्मा द्विधाभूताद्धि कालतः
ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨਾਮਯ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਉਸੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਤੱਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
ब्राह्माण्डं सृजति ब्रह्मा चतुर्द्दशभवात्मकम् । तद्वच्मि क्रमतस्तात समासाच्छृणु यत्नतः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 10
पातालानि तु सप्तैव भुवनानि तथोर्द्ध्वतः । उच्छ्रायो द्विगुणस्तस्य जलमध्ये स्थितस्य च
ਪਾਤਾਲ ਸੱਤ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੋਗੁਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 11
तस्याधारः स्थितो नागस्स च विष्णुः प्रकीर्तितः । ब्रह्मणो वचसो हेतोर्बिभर्ति सकलं त्विदम्
ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਹਾਨਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
शेषस्यास्य गुणान् वक्तुं न शक्ता देवदानवाः । योनंतः पठ्यते सिद्धैर्देवर्षिगणपूजितः
ਇਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਿੱਧਗਣ ਉਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦੀ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਅਗਮ ਹੈ—ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
शिरःसाहस्रयुक्तस्स सर्वा विद्योतयन्दिशः । फणामणिसहस्रेण स्वस्तिकामलभूषणः
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਣਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਮਣਿਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਸ਼ੁਭ ਸਵਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।
Verse 14
मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ साग्निश्श्वेत इवाचलः । स्रग्वी किरीटी ह्याभाति यस्सदैवैक कुंडलः
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮਦ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਟ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਇਕੋ ਕੁੰਡਲ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने पाताललोकवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਉਮਾ-ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਕਥਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ‘ਪਾਤਾਲਲੋਕ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 16
लांगलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम् । योऽर्च्यते नागकन्याभिस्स्वर्णवर्णाभिरादरात्
ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹੱਥ ਹਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਤਮ ਮੁਸਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਰਣੀਆਂ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
संकर्षणात्मको रुद्रो विषानलशिखोज्ज्वलः । कल्पांते निष्क्रमन्ते यद्वक्त्रेभ्योऽग्निशिखा मुहुः । दग्ध्वा जगत्त्रयं शान्ता भवंतीत्यनुशुश्रुम
ਸੰਕਰਸ਼ਣ-ਸਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੈ। ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਹ ਲਪਟਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 18
आस्ते पातालमूलस्थस्स शेषः क्षितिमण्डलम् । बिभ्रत्स्वपृष्ठे भूतेशश्शेषोऽशेषगुणार्चितः
ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼—ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼—ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।
Verse 19
तस्य वीर्यप्रभावश्च साकांक्षैस्त्रिदशैरपि । न हि वर्णयितुं शक्यः स्वरूपं ज्ञातुमेव वा
ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 20
आस्ते कुसुममालेव फणामणिशिलारुणा । यस्यैषा सकला पृथ्वी कस्तद्वीर्यं वदिष्यति
ਨਾਗ ਦੇ ਫਣ ਉੱਤੇ ਜੜੇ ਮਣਿਰਤਨਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਅਰੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 21
यदा विजृम्भतेऽनंतो मदाघूर्णितलोचनः । तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना
ਜਦੋਂ ਮਦਮਸਤ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਨੰਤ (ਸ਼ੇਸ਼) ਜੰਭਾਈ ਲੈ ਕੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ—ਪਹਾੜਾਂ, ਜਲਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਕੰਬ ਕੇ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनि सत्तम । अतलं वितलं चैव सुतलं च रसातलम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹਰ ਇੱਕ ਪਾਤਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਸੁਤਲ ਅਤੇ ਰਸਾਤਲ।
Verse 23
तलं तलातलं चाग्र्यं पातालं सप्तमं मतम् । भूमेरधस्सप्त लोका इमे ज्ञेया विचक्षणैः
ਤਲ, ਤਲਾਤਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਅਧੋਲੋਕ; ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਹਨ—ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 24
उच्छ्रायो द्विगुणश्चैषां सर्वेषां रत्नभूमयः । रत्नवन्तोऽथ प्रासादा भूमयो हेमसंभवाः
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੋਗੁਣੀ ਸੀ; ਧਰਤੀ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਮਹਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਫਰਸ਼ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 25
तेषु दानवदैतेया नागानां जातयस्तथा । निवसंति महानागा राक्षसा दैत्यसंभवाः
ਉੱਥੇ ਦਾਨਵ ਤੇ ਦੈਤ, ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਨਾਗ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ।
Verse 26
प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालानीति नारदः । स्वर्लोकादति रम्याणि तेभ्योऽसावागतो दिवि
ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ; ਉਹ ਸਵਰਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਮਨੋਹਰ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 27
नानाभूषणभूषासु मणयो यत्र सुप्रभाः । आह्लादकानि शुभ्राणि पातालं केन तत्समम्
ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਮ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਮਣੀ-ਰਤਨ ਦਿਪਦਿਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ—ਉਸ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 28
पाताले कस्य न प्रीतिरितश्चेतश्च शोभितम् । देवदानवकन्याभिर्विमुक्तस्याभिजायते
ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਉੱਥੇ ਮਨ ਵੀ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਸਕਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 29
दिवार्करश्मयो यत्र न भवंति विधो निशि । न शीतमातपो यत्र मणितेजोऽत्र केवलम्
ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਿਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਨਾਹੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਨਣ। ਉੱਥੇ ਨ ਠੰਢ ਹੈ ਨ ਗਰਮੀ; ਕੇਵਲ ਮਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਹੀ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
भक्ष्यभोज्यान्नपानानि भुज्यंते मुदितैर्भृशम् । यत्र न जायते कालो गतोऽपि मुनिसत्तम
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਲੋਕ ਭੱਖਣਯੋਗ ਤੇ ਭੋਜਨਯੋਗ ਪਦਾਰਥ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਪਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਉਦਯ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੰਘਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ।
Verse 31
पुंस्कोकिलरुतं यत्र पद्मानि कमलाकराः । नद्यस्सरांसि रम्याणि ह्यन्योन्यविचराणि च
ਜਿੱਥੇ ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਖਿੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
भूषणान्यतिशुभ्राणि गंधाढ्यं चानुलेपनम् । वीणावेणुमृदंगानां स्वना गेयानि च द्विज
ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਗਹਿਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਨੁਲੇਪਨ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਉੱਥੇ ਵੀਣਾ, ਵੇਣੂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਨਾਦ ਅਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਵੀ ਹਨ।
Verse 33
दैत्योरगैश्च भुज्यंते पाताले वै सुखानि च । तपसा समवाप्नोति दानवैस्सिद्धमानवैः
ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਅਤੇ ਉਰਗ (ਨਾਗ) ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਮਾਨਵ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
A theological argument about the hierarchy of gifts: Sanatkumāra asserts that brahmāṇḍa-dāna—an idealized total-gift—yields the aggregate fruit of all dānas, and then grounds that claim by defining what the brahmāṇḍa is (origin, structure, and measure).
Rahasya-wise, ‘giving the brahmāṇḍa’ functions as a symbol of complete relinquishment: the donor’s intention is trained toward totality rather than partial charity, aligning ethical action with cosmological wholeness and directing merit toward liberation rather than finite rewards.
No distinct iconographic manifestation (mūrti) of Śiva/Umā is foregrounded in the sampled verses; instead, Śiva is invoked as the anāmayam (stainless) manifest principle emerging from the unmanifest cause, serving as the metaphysical anchor for Brahmā’s cosmogenic activity.