पानीयदान-प्रपादान-वापीकूपतडाग-निर्माण-प्रशंसा (Praise of Water-Gift and the Construction of Wells and Tanks)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪਾਨੀਯਦਾਨ (ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਾਨ/ਪ੍ਰਬੰਧ) ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਦਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਪਾ (ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਿਆਉ) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਪੀ, ਕੂਪ, ਤਡਾਗ ਵਰਗੇ ਟਿਕਾਊ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਐਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ-ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੂਆਂ ਪਾਪ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਤਪਸਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਸਭ ਲਾਭ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਸੰਗ੍ਰਹ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा । सर्वेषां जीवपुंजानां तर्पणं जीवनं स्मृतम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਜਲ ਦਾ ਦਾਨ ਪਰਮ ਹੈ, ਸਦਾ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ। ਸਭ ਜੀਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਜਲ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਾਉਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 2
प्रपादानमतः कुर्यात्सुस्नेहादनिवारितम् । जलाश्रयविनिर्माणं महानन्दकरं भवेत्
ਇਸ ਲਈ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਹਿਚਕ ਦੇ, ਜਲ-ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਪਾਦਪੀਠ ਬਣਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਲਾਸ਼੍ਰਯ (ਜਲਾਸ਼ਯ/ਪਿਆਉ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 3
इह लोके परे वापि सत्यं सत्यं न संशयः । तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागान्कारयेन्नरः
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਵੜੀਆਂ (ਵਾਪੀ), ਕੂਏਂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਬ ਬਣਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 4
अर्द्धं पापस्य हरति पुरुषस्य विकर्मणः । कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੁਕਰਮ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵਹਿੰਦੇ ਪੀਣਯੋਗ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਕੂਆਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਕੂਆਂ ਨਿੱਤ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 5
सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नरास्सदा
ਜਿਸ ਦੇ ਖੁਦਵਾਏ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਗਾਂਵਾਂ, ਵਿਪ੍ਰ, ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् । सुदुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्यते
ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਰਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ, ਵਿਸ਼ਮ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 7
तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृता । त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਲਾਬਾਂ ਦੇ ਉਹ ਗੁਣ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਤਾਲਾਬ ਬਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अथवा मित्रसदने मैत्रं मित्रार्तिवर्जितम् । कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम्
ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਮੈਤਰੀ ਕਾਇਮ ਕਰੇ ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਤਾਲਾਬਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਤਮ ਕੀਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः । तडागं सुकृते येन तस्य पुण्यमनन्तकम्
ਮਨੀਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਲਾਬ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਤਕਰਮ ਵਜੋਂ ਤਲਾਬ ਬਣਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਨੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
चतुर्विधानां भूतानां तडागः परमाश्रयः । तडागादीनि सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤਲਾਬ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਤਲਾਬ ਆਦਿ ਜਲ-ਕਾਰਜ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 11
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरो नागराक्षसाः । स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम्
ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਤਰ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ ਵੀ—ਜਲਾਸ਼ਯ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां तपोमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਉਮਾਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਤਪੋ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 13
शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति । गोसहस्रफलं तस्य भवेन्नैवात्र संशयः
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 14
हेमन्ते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति । स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्
ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
वसंते च तथा ग्रीष्मे सलिलं यस्य तिष्ठति । अतिरात्राश्वमेधानां फलमाहुर्मनीषिणः
ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਸ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 16
मुने व्यासाथ वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु । प्रोक्तं जलाशयफलं जीवप्रीणनमुत्तमम्
ਹੇ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ! ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਲਾਸ਼ਯ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अतीतानागतान्सर्वान्पितृवंशांस्तु तारयेत् । कांतारे वृक्षरोपी यस्तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत्
ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁੰਨੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 18
तत्र पुत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः । परं लोकं गतस्सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान्
ਉੱਥੇ ਇਹ ਰੁੱਖ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ੈ) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
पुष्पैस्सुरगणान्सर्वान्फलैश्चापि तथा पितॄन् । छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः
ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਵ੍ਰਿੱਖ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ, ਆਪਣੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਾਨ-ਰੂਪ ਨਿੱਤ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः । तथैवर्षिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान्
ਕਿੰਨਰ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ—ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् । इह लोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः
ਜੋ ਧਰਮਕਰਮ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਕੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਸਮਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
तडागकृद्वृक्षरोपी चेष्टयज्ञश्च यो द्विजः । एते स्वर्गान्न हीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः
ਜੋ ਦਵਿਜ ਤਲਾਬ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਜ್ಞਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 23
सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परो यज्ञस्सत्यमेव परं श्रुतम्
ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯਜ्ञ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ-ਵਾਣੀ) ਹੈ।
Verse 24
सत्यं सुप्तेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् । सत्येनैव धृता पृथ्वी सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्
ਸੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 25
ततो यज्ञश्च पुण्यं च देवर्षिपितृपूजने । आपो विद्या च ते सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
ਸੱਚ ਤੋਂ ਹੀ ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ ਪੂਜਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਲ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ—ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 26
सत्यं यज्ञस्तपो दानं मंत्रा देवी सरस्वती । ब्रह्मचर्य्यं तथा सत्यमोंकारस्सत्यमेव च
ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਯੱਗ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਦਾਨ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵੀ ਸਤ੍ਯ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਓੰਕਾਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਹੈ।
Verse 27
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः । सत्येनाग्निर्निर्दहति स्वर्गस्सत्येन तिष्ठति
ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਅੱਗ ਭੜਕ ਕੇ ਦਹਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵੀ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
पालनं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्येन वहते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयम्
ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । लक्षाणि क्रतवश्चैव सत्यमेव विशिष्यते
ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋਲਿਆ ਗਿਆ; ਲੱਖਾਂ ਕਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
Verse 30
सत्येन देवाः पितरो मानवोरगराक्षसाः । प्रीयंते सत्यतस्सर्वे लोकाश्च सचराचराः
ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् । सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं सदा वदेत्
ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
मुनयस्सत्यनिरतास्तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । सत्यधर्मरतास्सिद्धास्ततस्स्वर्गं च ते गताः
ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਕੇ ਤਪੇ। ਸੱਚ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧ ਬਣੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 33
अप्सरोगणसंविष्टैर्विमानैःपरिमातृभिः । वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम्
ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯ ਮਾਤ੍ਰ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 34
अगाधे विपुले सिद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्रदे । स्नातव्यं मनसा युक्तं स्थानं तत्परमं स्मृतम्
ਉਸ ਅਥਾਹ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਸਤ੍ਯਤੀਰਥ ਵਿੱਚ—ਪਵਿੱਤਰ ਹ੍ਰਦ ਸਮੇਤ—ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः । अनृतं ये न भाषंते ते नरास्स्वर्गगामिनः
ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਵੀ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
वेदा यज्ञास्तथा मंत्रास्संति विप्रेषु नित्यशः । नोभांत्यपि ह्यसत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्
ਵੇਦ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਝੂਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਚਰਨ ਕਰੋ।
Verse 37
व्यास उवाच । तपसो मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः । सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोधन
ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ—ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ।
Verse 38
सनत्कुमार उवाच । प्रवक्ष्यामि तपोऽध्यायं सर्व कामार्थसाधकम् । सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਆਇ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਧਰਮੋਚਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।
Verse 39
तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विद्यते फलम् । तपोरता हि ये नित्यं मोदंते सह दैवतैः
ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 40
तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । तपसा प्राप्यते कामस्तपस्सर्वार्थसाधनम्
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 41
तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् । ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च
ਤਪ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਪ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਪਦਾ, ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 42
नानाविधानि वस्तूनि तपसा लभते नरः । तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
ਤਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਮਨ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन । नातप्ततपसां प्राप्यश्शंकरः परमेश्वरः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਤਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤਾਂ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹੈ।
Verse 44
यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तपते तपः । तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः
ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 45
सुरापः पारदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुंचति
ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀਗਾਮੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਉਲੰਘਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णु श्चैव सनातनः । ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः
ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ ਸਥਾਣੁ, ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ), ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਰ ਸਭ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।
Verse 47
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैस्सह
ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ (ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਿਸ਼ਠ) ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 48
तपसा लभ्यते राज्यं स च शक्रस्सुरेश्वरः । तपसाऽपालयत्सर्वमहन्यहनि वृत्रहा
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਾ ਇੰਦਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਨ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 49
सूर्य्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ । तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਵੀ।
Verse 50
न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा किल । तपसैव सुखं सर्वमिति वेदविदो विदुः
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपवत्त्वं तथैव च । सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम्
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ (ਅਨੁਭਵ-ਗਿਆਨ), ਅਰੋਗਤਾ, ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 52
तपसा सृज्यते विश्वं ब्रह्मा विश्वं विनाश्रमम् । पाति विष्णुर्हरोऽप्यत्ति धत्ते शेषोऽखिलां महीम्
ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਹ ਸੁਵਿਧਾਬੱਧ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
विश्वामित्रो गाधिसुतस्तपसैव महामुने । क्षत्रियोऽथाभवद्विप्रः प्रसिद्धं त्रिभवेत्विदम्
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਗਾਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਖੱਤਰੀ ਜਨਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 54
इत्युक्तं ते महाप्राज्ञ तपोमाहात्म्यमुत्तमम् । शृण्वध्ययनमाहात्म्यं तपसोऽधिकमुत्तमम्
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਅਧ੍ਯਯਨ (ਵੇਦ-ਪਾਠ) ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣ, ਜੋ ਤਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that providing water surpasses other gifts because it directly sustains all embodied life; therefore, building and maintaining accessible water sources becomes a paradigmatic dharmic act with lasting merit in this world and beyond.
Beyond civic utility, water functions as a purificatory and life-bearing sacrament: creating stable water access symbolizes sustaining prāṇa in the world, converting compassion into karmic transformation (puṇya) and partial pāpa-reduction through continuous benefit to others.
No distinct iconographic form (mūrti/avatāra) is foregrounded in the sampled verses; the emphasis is ethical-ritual instruction within a Śaiva framework, where dharmic public welfare is treated as a spiritually efficacious offering consonant with Śiva–Umā’s dharma.