भैरवावतारवर्णनम् (Bhairavāvatāra-varṇanam) — “Description of the Descent/Manifestation of Bhairava”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਭੈਰਵੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਹੀ ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੈਰਵ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਰਾਤਮ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਸ਼ਿਵਮਾਇਆ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਨੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਦੇਵ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨੀ ਗਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਮੈਰੂ-ਸ਼ਿਖਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਜਲੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵਾਵਤਾਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬੋਧ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
अथ भैरवावतारमाह । नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्व्वज्ञ शृणु त्वं भैरवीं कथाम् । यस्याः श्रवणमात्रेण शैवी भक्तिर्दृढा भवेत्
ਹੁਣ ਭੈਰਵ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਭੈਰਵ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 2
भैरवः पूर्णरूपो हि शंकरस्य परात्मनः । मूढास्तं वै न जानन्ति मोहिताश्शिवमायया
ਭੈਰਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 3
सनत्कुमार नो वेत्ति महिमानं महेशितुः । चतुर्भुजोऽपि विष्णुर्वै चतुर्व्वक्त्रोऽपि वै विधिः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਾਰ-ਭੁਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਚਾਰ-ਮੁਖਾ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
Verse 4
चित्रमत्र न किञ्चिद्वै दुर्ज्ञेया खलु शाम्भवी । तया संमोहितास्सर्वे नार्चयन्त्यपि तम्परम्
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 5
वेद चेद्यदि वात्मानं स एव परमेश्वरः । तदा विहन्ति ते सर्व्वे स्वेच्छया न हि केऽपि तम्
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ। ਤਦ ਸਭ ਬੰਧਨ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਆਪੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 6
सर्व्वगोऽपि महेशानो नेक्ष्यते मूढबुद्धिभिः । देववद् बुध्यते लोके योऽतीतो मनसां गिराम्
ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
अत्रेतिहासं वक्ष्येऽहं परमर्षे पुरातनम् । शृणु तं श्रद्धया तात परमं ज्ञानकारणम्
ਹੇ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 8
मेरुशृङ्गेऽद्भुते रम्ये स्थितम्ब्रह्माणमीश्वरम् । जग्मुर्देवर्षयः सर्व्वे सुतत्त्वं ज्ञातुमिच्छया
ਮੇਰੂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 9
तत्रागत्य विधिन्नत्वा पप्रच्छुस्ते महादरात् । कृताञ्जलिपुटास्सर्वे नतस्कन्धा मुनीश्वराः
ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ; ਸਭ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 10
देवर्षय ऊचुः । देवदेव प्रजानाथ सृष्टिकृल्लोकनायक । तत्त्वतो वद चास्मभ्यं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਲੋਕਨਾਇਕ! ਸਾਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਇਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ?
Verse 11
नन्दीश्वर उवाच । स मायया महेशस्य मोहितः पद्मसम्भवः । अविज्ञाय परम्भावं संभावं प्रत्युवाच ह
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਪਦਮਸੰਭਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਪਰਮ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । हे सुरा ऋषयः सर्व्वे सुमत्या शृणुतादरात् । वच्म्यहं परमं तत्त्वमव्ययं वै यथार्थतः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਪਰਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 13
जगद्योनिरहं धाता स्वयम्भूरज ईश्वरः । अनादिभागहं ब्रह्म ह्येक आत्मा निरञ्जनः
ਮੈਂ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਧਾਤਾ, ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅਨਾਦੀ, ਨਿਰਵਯਵ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਕੋ ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਹਾਂ।
Verse 14
प्रवर्तको हि जगतामहमेव निवर्त्तकः । संवर्तको मदधिको नान्यः कश्चित्सुरोत्तमाः
ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਰਤਕ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਦੇਵੋਤਮੋ, ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 15
नन्दीश्वर उवाच । तस्यैवं वदतो धातुर्विष्णुस्तत्र स्थितो मुने । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं संक्रुद्धो मोहितोऽजया
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੋਲ ਪਿਆ; ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਾ (ਮਾਇਆ) ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ।
Verse 16
न चैतदुचिता ब्रह्मन्योगयुक्तस्य मूर्खता । अविज्ञाय परं तत्त्वं वृथैतत्ते निगद्यते
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲਈ ਐਸੀ ਮੂਰਖਤਾ ਢੁੱਕਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 17
कर्ता वै सर्वलोकानां परमात्मा परः पुमान् । यज्ञो नारायणो देवो मायाधीशः परा गतिः
ਉਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ—ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਰਾਤਪਰ ਪੁਰਖ। ਉਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ, ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਰਨ) ਹੈ।
Verse 18
ममाज्ञया त्वया ब्रह्मन्सृष्टिरेषा विधी यते । जगतां जीवनं नैव मामनादृत्य चेश्वरम्
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਮੈਨੂੰ—ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਅਣਗੌਲ ਕਰਕੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਆਧਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 19
एवं त्रिप्रकृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ । प्रोचतुर्निगमांश्चात्र प्रमाणे सर्वथा तनौ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਮੰਨਿਆ।
Verse 20
प्रष्टव्यास्ते विशेषेण स्थिता मूर्तिधराश्च ते । पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानित्युक्त्वा चतुरोऽपि तान्
ਤਦੋਂ (ਗੁਰੂ ਨੇ) ਕਿਹਾ—“ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੂਰਤੀਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
विधिविष्णू ऊचतुः । वेदाः प्रमाणं सर्व्वत्र प्रतिष्ठा परमामिताः । यूयं वदत विश्रब्धं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬੋਲੇ—ਵੇਦ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਇਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ?
Verse 22
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य तयोर्वाचं पुनस्ते हि ऋगादयः । अवदंस्तत्त्वतः सर्व्वे संस्मरतो परं प्रभुम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਗ ਆਦਿ ਵੇਦ ਫਿਰ ਬੋਲੇ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਨੇ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ।
Verse 23
यदि मान्या वयन्देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू । तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्सन्देहभेदकम्
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸਾਂਗੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 24
नन्दीश्वर उवाच । श्रुत्युक्तविधिमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ सुरौ श्रुतीः । युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किन्तत्त्वं सम्यगुच्यताम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: ‘ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਪਰ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਠੀਕ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।’
Verse 25
ऋग्वेद उवाच । यदन्तस्स्थानि भूतानि यतस्सर्व्वम्प्रवर्त्तते । यदाहुः परमन्तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि
ਗਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਭੂਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਕ।
Verse 26
यजुर्वेद उवाच । यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते । येन प्रमाणं खलु नस्स एकः सर्व्वदृक् छिवः
ਯਜੁਰਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ; ਉਹ ਇਕ, ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
Verse 27
सामवेद उवाच । येनेदम्भ्रम्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिन्त्यते । यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यम्बकः परः
ਸਾਮਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜਗਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਕ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਹੈ।
Verse 28
अथर्ववेद उवाच । यं प्रपश्यन्ति देवेशम्भक्त्यनुग्रहिणो जनाः । तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतः परम्
ਅਥਰਵਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ ਜੋ ਲੋਕ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਕੈਵਲ੍ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 29
नन्दीश्वर उवाच । श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्यातीवमायाविमोहितौ । स्मित्वाहतुर्विधिहरी निगमांस्तान्विचेतनौ
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕਹੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਤਿ ਮੋਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਵੇਦਿਕ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 30
विधिहरी ऊचतुः । हे वेदाः किमिदं यूयम्भाषन्ते गतचेतनाः । किञ्जातं वोऽद्य सर्व्वं हि नष्टं सुवयुनं परम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵੇਦੋ! ਤੁਸੀਂ ਬੇਸੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ? ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਪਰਮ, ਉੱਤਮ ਸਮਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ?
Verse 31
कथम्प्रमथनाथोऽसौ रममाणो निरन्तरम् । दिगम्बरः पीतवर्णो शिवया धूलिधूसरः
ਉਹ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਨਿਰੰਤਰ ਕਿਵੇਂ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਦਿਗੰਬਰ ਹੈ, ਸੁਵਰਨੀ-ਪੀਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਧੂੜ ਨਾਲ ਧੂਸਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 32
विरूपवेषो जटिलो वृषगो व्यालभूषणः । परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्
ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ/ਵਿਰੂਪ ਵੇਸ਼ ਵਾਲਾ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਉਸ (ਬ੍ਰਹਮ) ਦੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 33
इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रणवः सर्वगस्तयोः । अमूर्तो मूर्तिमान्प्रीत्या जृम्भमाण उवाच तौ
ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਬਗਾਮੀ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ)—ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅਮੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੂਰਤ ਧਾਰ ਕੇ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 34
प्रणव उवाच । न हीशो भगवाञ्छक्त्या ह्यात्मनो व्यतिरिक्तया । कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः
ਪ੍ਰਣਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਮਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਲੀਲਾ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਹਰ—ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
असौ हि परमेशानस्स्वयंज्योतिस्सनातनः । आनन्दरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागन्तुकी शिवा
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ, ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਤੱਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਸ਼ਿਵਾ—ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਆਈ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਅੰਤਰੰਗ ਹੈ।
Verse 36
नन्दीश्वर उवाच । इत्येवमुक्तोऽपि तदा विधेर्विष्णोश्च वै तदा । नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकण्ठस्यैव मायया
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਸੀ।
Verse 37
प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरन्तरे महत् । पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰਾਲ ਭਰ ਗਈ।
Verse 38
ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः । विधिक्रतुभ्यां तत्रैव महाद्भुततनुर्मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਜੋਤਿ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੁਰਖ-ਆਕਾਰ, ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੂ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 39
प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । आवयोरन्तरे कोऽसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्
ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ‘ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੱਧਸਥ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?’
Verse 40
विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स त्रिविलोचनः । दृष्टः क्षणेन च महापुरुषो नीललोहितः
ਜਦੋਂ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਦਿੱਖ ਪਏ।
Verse 42
ब्रह्मोवाच । नीललोहित जाने त्वां मा भैषीश्चन्द्रशेखर । भालस्थलान्मम पुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਡਰ ਨਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਤੂੰ—ਰੁਦ੍ਰ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 43
रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोऽसि मया पुरा । मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षाङ्करोमि ते
ਤੇਰੇ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਆ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 44
नन्दीश्वर उवाच । अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् । चुकोपातीव च तदा कुर्वन्निव लयम्मुने
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਐਸੇ ਲੱਗੇ।
Verse 45
स कोपतस्समुत्पाद्य पुरुषं भैरवं क्वचित् । प्रज्वलन्तं सुमहसा प्रीत्या च परमेश्वरः
ਤਦ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਗ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਖ—ਭੈਰਵ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖੀ।
Verse 46
ईश्वर उवाच । प्राक्च पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव । कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕਾਲਭੈਰਵ! ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੰਕਜਜਨਮਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗਾ; ਤੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਲਰਾਜ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਾਲਰਾਜ ਹੈਂ।
Verse 47
विश्वं भर्तुं समर्थोसि भीषणाद्भैरवः स्मृतः । त्वत्तो भेष्यति कालोऽपि ततस्त्वं कालभैरवः
ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ; ਆਪਣੀ ਭੀਸ਼ਣ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ‘ਭੈਰਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਕਾਲ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ‘ਕਾਲਭੈਰਵ’ ਹੈਂ।
Verse 48
आमर्दयिष्यति भवान्रुष्टो दुष्टात्मनो यतः । आमर्दक इति ख्यातिं ततस्सर्वत्र यास्यसि
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦੇਵੇਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ‘ਆਮਰਦਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 49
यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यसि तत्क्षणात् । पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਭੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ “ਪਾਪਭਕਸ਼ਣ”—ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭੱਖਣਹਾਰ—ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 50
या मे मुक्तिपुरी काशी सर्व्वाभ्योऽहि गरीयसी । आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि
ਹੇ ਕਾਲਰਾਜ! ਕਾਸ਼ੀ ਮੇਰੀ ਮੁਕਤੀਪੁਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਗਰੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
तत्र ये पातकिनरास्तेषां शास्ता त्वमेव हि । शुभाशुभं च तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति
ਉੱਥੇ ਜੋ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚਾ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਹੀ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਵੇਂ—ਲਿਖੇਗਾ।
Verse 52
नन्दीश्वर उवाच । एतान्वरान्प्रगृह्याथ तत्क्षणात्कालभैरवः । वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च विधेश्शिरः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਕਾਲਭੈਰਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਨਖ ਦੇ ਅਗਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् । अतो येन कृता निन्दा तच्छिन्नम्पञ्चमं शिरः
ਜੋ ਅੰਗ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅੰਗ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ।
Verse 54
अथ च्छिन्नं विधिशिरो दृष्ट्वा भीततरो हरिः । शातरुद्रियमन्त्रैश्च भक्त्या तुष्टाव शङ्करम्
ਫਿਰ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 56
परब्रह्म शिवः साक्षात्सच्चिदानन्दलक्षणः । परमात्मा गुणातीत इति ज्ञानमवापतुः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹਨ—ਸਤ੍-ਚਿਤ੍-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ; ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ।
Verse 57
सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु मे परमं शुभम् । यावद्गर्वो भवेत्तावज्ज्ञानगुप्तिर्विशेषतः
ਹੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਹੇ ਸਰਬਜ੍ਞ! ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸਲਾਹ ਸੁਣੋ—ਜਦ ਤੱਕ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਖਰਾ ਗਿਆਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
त्यक्त्वाभि मानं पुरुषो जानाति परमेश्वरम् । गर्विणं हन्ति विश्वेशो जातो गर्वापहारकः
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗਰਵ-ਅਪਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 59
अथ विष्णुविधी ज्ञात्वा विगर्वौ परमेश्वरः । प्रसन्नोऽभून्महादेवोऽकरोत्तावभयौ प्रभुः
ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਵ-ਰਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 60
आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः । प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवन्तं कपर्दिनम्
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ—ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਵਤਸਲ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਟ ਮੂਰਤੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਭੈਰਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 61
महादेव उवाच । त्वया मान्यो विष्णुरसौ तथा शतधृतिः स्वयम् । कपालम्वैधसम्वापि नीललोहित धारय
ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਧ੍ਰਿਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਵੀ। ਹੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਵੈਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਉਹ ਖੋਪੜੀ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ।
Verse 62
ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शय । चर त्वं सततं भिक्षां कपालव्रतमाश्रितः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਨ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਕਪਾਲ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਸਦਾ ਭਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹੁ।
Verse 63
इत्युक्त्वा पश्यतस्तस्य तेजोरूपः शिवोऽब्रवीत् । उत्पाद्य चैकां कन्यान्तु ब्रह्महत्याभिविश्रुताम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਤੇਜੋਮਯ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਪਾਪ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ।
Verse 64
यावद्वाराणसीन्दिव्याम्पुरीमेषां गमिष्यति । तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणम्
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜੀਵ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਉਗਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ (ਮੌਤ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਰਹੁ।
Verse 65
सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । वाराणसीं यदा गच्छेत्तन्मुक्तां भव तत्क्षणात्
ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਹੀ ਪਲ ਤੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂ, ਉਸੇ ਪਲ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਈਂ।
Verse 66
नन्दीश्वर उवाच । नियोज्य तामिति तदा ब्रह्महत्यां च ताम्प्रभुः । महाद्भुतश्च स शिवोऽप्यन्तर्धानमगात्ततः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਵ ਉੱਥੋਂ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 99
भीतो हिरण्यगर्भोऽपि जजाप शतरुद्रियम् । इत्थं तौ गतगर्वौ हि संजातौ तत्क्षणान्मुने
ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟ ਗਿਆ।
Verse 416
त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः । हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा विहसन्प्राह मोहितः
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਨੇਤਰ, ਅਤੇ ਨਾਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ—ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s primary argument is theological: Bhairava is the pūrṇa-rūpa of Śaṅkara (parātman), yet beings fail to recognize this due to Śiva-māyā; the narrative then initiates an ancient itihāsa on Meru where sages approach Brahmā to inquire into the highest tattva, preparing the ground for Bhairava’s manifestation doctrine.
The key rahasya is epistemic: ‘Śiva-māyā’ functions as a hermeneutic principle explaining why even exalted agents misapprehend the Supreme, while ‘śravaṇa’ (hearing the kathā) is presented as an operative sādhanā that converts narrative reception into stabilized bhakti and knowledge-oriented clarity.
Bhairava is highlighted as Śiva’s complete manifestation (pūrṇa-rūpa) rather than an independent divinity; the emphasis is on Bhairava’s identity with Maheśvara/Parameśvara and on how this identity is obscured by Śiva-māyā.