एकोनविंशतिशिवावतारवर्णनम् (Description of the Nineteen Manifestations/Avatāras of Śiva)

Verse 1

शिव उवाच । दशमे द्वापरे व्यासस्त्रिधामा नामतो मुनि । हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुंगे नगोत्तमे

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਸਵੇਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਧਾਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਆਸ ਮੁਨੀ ਸੀ; ਉਹ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 2

तत्रापि मम पुत्राश्च भृग्वाद्याः श्रुतिसंमिताः । बलबन्धुर्नरामित्रः केतुशृंगस्तपोधनः

ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ—ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਬੰਧੁ, ਨਰਾਮਿਤ੍ਰ, ਕੇਤੁਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਤਪੋਧਨ ਸਨ।

Verse 3

एकादशे द्वापरे तु व्यासश्च त्रिवृतो यदा । गंगाद्वारे कलौ नाम्ना तपोऽहं भविता तदा

ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ‘ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ, ਤਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ‘ਤਪਃ’ ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 4

लम्बोदरश्च लम्बाक्षः केशलम्वः प्रलम्बकः । तत्रापि पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः

ਲੰਬੋਦਰ, ਲੰਬਾਕ੍ਸ਼, ਕੇਸ਼ਲੰਬ੍ਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੰਬਕ—ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 5

द्वादशे परिवर्त्ते तु शततेजाश्च वेदकृत् । तत्राप्यहं भविष्यामि द्वापरान्ते कलाविह

ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ (ਮੈਂ) ‘ਸ਼ਤਤੇਜਾ’—ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ—ਹੋਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕਲੰਕ-ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।

Verse 6

हेमकंचुकमासाद्य नाम्ना ह्यत्रिः परिप्लुतः । व्यासस्यैव साहाय्यार्थं निवृत्तिपथरोषणः

ਸੁਵਰਨ ਕਵਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ‘ਅਤ੍ਰਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਬਰ ਰੁਚੀ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।

Verse 7

सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः शर्वसुयोगिनः । तत्रेति पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति महामुने

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਮਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ—ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸੁਯੋਗੀ ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ।

Verse 8

त्रयोदशे युगे तस्मिन्धर्मो नारायणः सदा । व्यासस्तदाहं भविता बलिर्नाम महामुनिः

ਉਸ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਬਣਾਂਗਾ—‘ਬਲੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਮੁਨੀ।

Verse 9

बालखिल्याश्रमे गंधमादने पर्वतोत्तमे । सुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजाः शुभाः

ਬਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਮ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ, ਸ਼ੁਭ ਸੁਧਾਮਾ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਰਜਾ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 10

यदा व्यासस्तु रक्षाख्यः पर्याये तु चतुर्दशे । वंश आङ्गिरसे तत्र भविताहं च गौतमः

ਜਦੋਂ ਚੌਦਵੀਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਰਕ੍ਸ਼ਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਉਸੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗੌਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 11

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा । अत्रिर्दवशदश्चैव श्रवणोथ श्रविष्कटः

ਉੱਥੇ ਵੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਅਤ੍ਰਿ, ਦਵਸ਼ਦਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਕਟ।

Verse 12

व्यासः पञ्चदशे त्रय्यारुणिर्वै द्वापरे यदा । तदाहं भविता वेदशिरा वेदशिरस्तथा

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਦਰਵਾਂ ਵਿਆਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤ੍ਰਯ੍ਯਾਰੁਣੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣਾਂਗਾ—ਵੇਦਸ਼ਿਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂਗਾ।

Verse 13

महावीर्यं तदस्त्रं च वेदशीर्षश्च पर्वतः । हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यास्तथोत्तरे

ਉਹ ਮਹਾਵੀਰਯੁਕਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵੇਦਸ਼ੀਰ੍ਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ—ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ (ਉੱਥੇ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ।

Verse 14

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता दृढाः । कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਕੁਣਿ, ਕੁਣਿਬਾਹੁ, ਕੁਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਕੁਨੇਤ੍ਰਕ।

Verse 15

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति । तदा योगप्रदानाय गोकर्णो भविता ह्यहम्

ਜਦੋਂ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ, ਤਦ ਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗੋਕਰਣ ਬਣਾਂਗਾ।

Verse 16

तत्रैव च सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम् । तत्रापि योगिनः पुत्र भविष्यंतित्यम्बुसंमिताः

ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਗੋਕਰਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

काश्यपोप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः । तेपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति शिवालयम्

ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਚ੍ਯਵਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ—ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਹੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 18

परिवर्त्ते सप्तदशे व्यासो देवकृतंजयः । गुहावासीति नाम्नाहं हिमवच्छिखरे शुभे

ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ‘ਦੇਵਕ੍ਰਿਤੰਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ‘ਗੁਹਾਵਾਸੀ’ ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 19

महालये महोत्तुंगे शिवक्षेत्रं हिमाल यम् । उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः

ਮਹਾਲਯ ਦੇ ਅਤਿ ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਤਥ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ—ਮਹਾਯੋਗੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

परिवर्त्तेऽष्टादशे तु यदा व्यास ऋतंजयः । शिखाण्डीनामतोहं तद्धिमवच्छिखरे शुभे

ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਿਤੰਜਯ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਦ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਹਿਮਾਲਯ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਖਾਂਡੀਅਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਨਮ ਲਿਆ।

Verse 21

सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये शिखण्डी नाम पर्वतः । शिखण्डिनो वनं वापि यत्र सिद्धनिषेवितम्

ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਸਿੱਧ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਖਾਂਡੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾਂਡੀ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਜਨ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।

Verse 22

वाचःश्रवा रुचीकश्च स्यावास्यश्च यतीश्वरः । एते पुत्रा भविष्यन्ति तत्रापि च तपोधनाः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਵਾਚਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾ, ਰੁਚੀਕ, ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਯਤੀਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ; ਸਭ ਤਪੋਧਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 23

एकोनविंशे व्यासस्तु भरद्वाजो महामुनिः । तदाप्यहं भविष्यामि जटी माली च नामतः

ਉੱਨੀਵੇਂ (ਚੱਕਰ) ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਮਹਾਮੁਨੀ ਭਰਦਵਾਜ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਂ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਟੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।

Verse 24

हिमवच्छिखरे तत्र पुत्रा मेऽम्बुधिसंहिताः । हिरण्यनामा कौशल्यो लोकाक्षी प्रधिमिस्तथा

ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਸਨ—ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਮਾ, ਕੌਸ਼ਲ੍ਯ, ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਿਮਿ ਵੀ।

Verse 25

परिवर्त्ते विंशतिमे भविता व्यास गौतमः । तत्राट्टहासनामाहमट्टहासप्रिया नराः

ਵੀਹਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਗੌਤਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ‘ਅੱਟਹਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਅੱਟਹਾਸ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਣਗੇ।

Verse 26

तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः । देवमानुषयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ‘ਅੱਟਹਾਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਯਕਸ਼-ਇੰਦਰ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

तत्रापि मम ते पुत्रा भवि ष्यन्ति सुयोगिनः । सुमन्तुर्बबरिर्विद्वान् कबंधः कुशिकन्धरः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਉੱਤਮ ਯੋਗੀ: ਸੁਮੰਤੂ, ਬਬਰੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਕਬੰਧ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਿਕੰਧਰ।

Verse 28

एकविंशे युगे तस्मिन् व्यासो वाचःश्रवा यदा । तदाहं दारुको नाम तस्माद्दारुवनं शुभम्

ਉਸ ਇਕੀਵੇਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਵਾਚಃਸ਼੍ਰਵਾ ਸਨ, ਤਦ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਦਾਰੁਕ ਸੀ; ਉਸੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ‘ਦਾਰੁਵਨ’ ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 29

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः । प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा

ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਸਿੱਧ-ਯੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਪਲਕ੍ਸ਼, ਦਾਰਭਾਯਣੀ, ਕੇਤੁਮਾਨ ਅਤੇ ਗੌਤਮ।

Verse 30

द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा । तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः

ਬਾਈਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਸ਼ੁਸ਼ਮਾਯਣ ਹੋਣਗੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।

Verse 31

नाम्ना वै लांगली भीमो यत्र देवाः सवासवाः । द्रक्ष्यंति मां कलौ तस्मिन्भवं चैव हलायुधम्

ਉਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ‘ਲਾਂਗਲੀ ਭੀਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੇਖਣਗੇ; ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੀ ‘ਹਲਾਯੁਧ’—ਹਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਗੇ।

Verse 32

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यंति सुधार्मिकाः । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

ਉੱਥੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਅਤਿ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ: ਭੱਲਵੀ, ਮਧੁਪਿੰਗ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੁ।

Verse 33

परिवर्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः । श्वेतो नाम तदाहं वै गिरौ कालंजरे शुभे

ਤੇਈਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਦ ਮੈਂ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਕਾਲੰਜਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 34

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः । उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च

ਉੱਥੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਘਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ—ਮਹਾਤਪਸਵੀ: ਉਸ਼ਿਕ, ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵ, ਦੇਵਲ ਅਤੇ ਕਵੀ।

Verse 35

परिवर्ते चतुर्विंशे व्यासो यक्षो यदा विभुः । शूली नाम महायोगी तद्युगे नैमिषे तदा

ਚੌਵੀਹਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਭੂ ਸ਼ਿਵ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ‘ਸ਼ੂਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 36

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣਣਗੇ—ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ, ਅਗਨਿਵੇਸ਼, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦਵਸੂ।

Verse 37

पंचविंशे यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति । तदाप्यहं महायोगी दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः

ਪੱਚੀਵੇਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਮਹਾਯੋਗੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੰਡੀ, ਮੁੰਡੀਸ਼ਵਰ।

Verse 38

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भाण्डश्च प्रवाहकः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣਨਗੇ—ਛਗਲ, ਕੁੰਡਕਰਨ, ਕੁੰਭਾਂਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਕ।

Verse 39

व्यासः पराशरो यर्हि षड्विंशे भविताप्यहम् । पुरं भद्रवटं प्राप्य सहिष्णुर्नाम नामतः

ਛੱਬੀਵੇਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ—ਪਰਾਸ਼ਰ—ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਭਦ੍ਰਵਟ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ‘ਸਹਿਸ਼ਣੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 40

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । उलूको विद्युतश्चैव शम्बूको ह्याश्वलायनः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣਨਗੇ—ਉਲੂਕ, ਵਿਦ੍ਯੁਤ, ਸ਼ੰਬੂਕ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਲਾਯਨ।

Verse 41

सप्तविंशे यदा व्यासो जातूकर्ण्यो भविष्यति । प्रभासतीर्थमाश्रित्य सोमशर्मा तदाप्यहम्

ਸਤਾਈਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ ਹੋਣਗੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਬਣ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਾਂਗਾ।

Verse 42

इति द्विचत्वारिंशावताराः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਿਆਲੀ ਅਵਤਾਰ (ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ) ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

अष्टाविंशे द्रापरे तु पराशरसुतो हरिः । यदा व्यासो भविष्यामि नाम्ना द्वैपायनः प्रमुः

ਅਠਾਈਵੇਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ-ਪੁੱਤਰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ; ਤਦ ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਬਣਾਂਗਾ, ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।

Verse 44

तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः । वसुदेवसुतः श्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति

ਤਦ ਛੇਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 45

तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया । लोकविस्मापनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः

ਉਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸਵਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 46

श्मशाने मृतमुत्सृज्य दृष्ट्वा कायमनामयम् । ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया

ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਨਿਰੋਗ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 47

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्द्धं च विष्णुना । भविष्यामि तदा ब्रह्मंल्लकुली नामनामतः

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੇਰੂ-ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਲਕੁਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।

Verse 48

कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं परं तदा । भविष्यति सुविख्यातं यावद्भूमिर्धरिष्यति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧ-ਖੇਤਰ ਤਦ ‘ਕਾਯਾਵਤਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ ਤਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇਗਾ।

Verse 49

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रः कौरुष्य एव च

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣਣਗੇ—ਕੁਸ਼ਿਕ, ਗਰਗ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੌਰੁਸ਼੍ਯ ਵੀ।

Verse 50

योगिनो ब्राह्मणा वेदपारगा ऊर्द्ध्वरेतसः । प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यंति शिवं पुरम्

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁਰ (ਧਾਮ) ਨੂੰ ਜਾਣਗੇ।

Verse 51

वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मना । योगेश्वरावताराश्च सर्वावर्तेषु सुव्रताः

ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਹ ਤੱਤ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਹਰ ਕਲਪ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਵ੍ਰਤ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 52

व्यासाश्चैवाष्टविंशत्का द्वापरेद्वापरे विभो । योगेश्वरावतारश्च प्रारंभे च कलौ कलौ

ਹੇ ਵਿਭੋ! ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਠਾਈਂ ਵਿਆਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

योगेश्वरावताराणां योगमार्गप्रवर्द्धकाः । महाशैवाश्च चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्यया

ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਲਈ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮਹਾ-ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।

Verse 54

एते पाशुपताः शिष्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः । रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्रांकितमस्तकाः

ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੰਕਿਤ ਹੈ।

Verse 55

शिष्या धर्मरताः सर्वे वेदवेदांगपारगाः । लिंगार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः

ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 56

भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः । संख्यया द्वादशाधिक्य शतं च गणिता बुधैः

ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਸੌ ਬਾਰਾਂ ਮੰਨੀ ਹੈ।

Verse 57

इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् । मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशद्युगक्रमात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਠਾਈ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਰਣਨ ਮਨੂ-ਯੁਗ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੱਕ ਹੈ।

Verse 58

तत्र श्रुतिसमूहानां विधानं ब्रह्मलक्षणम् । भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा

ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਬ੍ਰਹਮ-ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਉਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणमनुगृह्य महेश्वरः । पुनः संप्रेक्ष्य देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੁੜ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।