ऋषभचरित्रवर्णनम् (Ṛṣabha-caritra-varṇanam) — “Account of Ṛṣabha’s Sacred Narrative”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ-ਚਰਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੱਤਵਾਂ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ, ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਉਲੇਖ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਚਾਗਲ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ; ਸ਼ਿਖਾਧਾਰੀ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਉਪਾਧੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਸ਼ਵੇਤ, ਸ਼ਵੇਤਸ਼ਿਖ, ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵ, ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ—ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ-ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ चरितं शांकरं मुदा । रुद्रेण कथितं प्रीत्या ब्रह्मणे सुखदं सदा
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸਨਤਕੁਮਾਰ! ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ-ਚਰਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 2
शिव उवाच । सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे । कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वं लोकप्रकाशनः
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੱਤਵੇਂ ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਮਨਵੰਤਰ ਨਾਮਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਲਪੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 3
मर्नोर्वैवस्वतस्यैव ते प्रपुत्रो भविष्यति । तदा चतुर्युगाश्चैव तस्मिन्मन्वन्तरे विधे
ਹੇ ਵਿਧੇ! ਤੂੰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦਾ ਪਰਪੋਤਾ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਚਲੇਗਾ।
Verse 4
अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च । उत्पश्यामि विधे ब्रह्मन्द्वापराख्ययुगान्तिके
ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਧੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਦ੍ਵਾਪਰ ਨਾਮਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਮੈਂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे । द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन्यदा व्यासः स्वयंप्रभुः
ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਵੈੰਪ੍ਰਭੂ ਵਿਆਸ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 6
तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन्युगान्तिके । भविष्यामि शिवायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः
ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਉਸ ਯੁਗਾਂਤ-ਸੰਧਿ ਵੇਲੇ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਮੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 7
हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे । तदा शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति विधे मम
ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ‘ਛਾਗਲ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ, ਤਦ—ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ—ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ਿਖਾ (ਚੋਟੀ) ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 8
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम
ਸ਼ਵੇਤ, ਸ਼ਵੇਤਸ਼ਿਖ, ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪੁਰ, ਮੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।
Verse 9
ततो भक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम् । जन्ममृत्युजराहीनाः परब्रह्मसमाधयः
ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੱਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਭਗਤ ਬਣਣਗੇ। ਜਨਮ-ਮੌਤ-ਜਰਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ—ਵਿੱਚ ਸਮਾਧਿਸਥ ਰਹਿਣਗੇ।
Verse 10
द्रष्टुं शक्यो नरैर्नाहमृते ध्यानात्पितामह । दानधर्मादिभिर्वत्स साधनैः कर्महेतुभिः
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਵਤਸ, ਦਾਨ-ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਰਮ-ਹੇਤੂ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਾਖਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 11
द्वितीये द्वापरे व्यासः सत्यो नाम प्रजापतिः । यदा तदा भविष्यामि सुतारो नामतः कलौ
ਦੂਜੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ‘ਸੱਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਮੌਕਾ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ‘ਸੁਤਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 12
तत्रापि मे भविष्यन्ति शिष्या वेदविदो द्विजाः । दुन्दुभिः शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा
ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚੇਲੇ ਹੋਣਗੇ—ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਦ੍ਵਿਜ: ਦੁੰਦੁਭੀ, ਸ਼ਤਰੂਪ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਤੁਮਾਨ।
Verse 13
चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम । ततो मुक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम्
ਉਹ ਚਾਰੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤ੍ਵਤಃ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 14
तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः । तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु पुरान्तिके
ਤੀਜੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਭਾਰਗਵ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ—ਨਗਰ ਦੀ ਹੱਦ ਨੇੜੇ ‘ਦਮਨ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 15
तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः । विशोकश्च विशेषश्च विपापः पापनाशनः
ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ—ਵਿਸੋਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਵਿਪਾਪ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ; ਜੋ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 16
शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्ये चतुरानन । निवृत्तिमार्गं सुदृढं वर्त्तयिष्ये कलाविह
ਹੇ ਚਤੁਰਾਨਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਆਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 17
चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोंऽगिराः स्मृतः । तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः
ਚੌਥੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ‘ਆਂਗਿਰਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ‘ਸੁਹੋਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 18
तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः । भविष्यंति महात्मानस्तन्नामानि ब्रुवे विधे
ਹੇ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਉੱਥੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ—ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਹਾਤਮਾ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुदर्भो दुरतिक्रमः । शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्येऽहं तदा विधे
ਸੁਮੁਖ, ਦੁਰਮੁਖ, ਦੁਦਰਭ ਅਤੇ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮ—ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਗੇ, ਹੇ ਵਿਧੇ।
Verse 20
पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता स्मृतः । तदा योगी भविष्यामि कंको नाम महातपाः
ਪੰਜਵੇਂ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ‘ਸਵਿਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ‘ਕੰਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਯੋਗੀ ਬਣਾਂਗਾ।
Verse 21
तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः । भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि शृणुष्व मे
ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ— ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ, ਮਹਾਤਮਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ।
Verse 22
सनकः सनातनश्चैव प्रभुर्यश्च सनन्दनः । विभुः सनत्कुमारश्च निर्मलो निरहंकृतिः
ਸਨਕ, ਸਨਾਤਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ; ਅਤੇ ਵਿਭੂ ਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ— ਇਹ ਨਿਰਮਲ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ।
Verse 23
तत्रापि कंकनामाहं साहाय्यं सवितुर्विधे । व्यासस्य हि करिष्यामि निवृत्तिपथवर्द्धकः
ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ‘ਕੰਕਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 24
परिवर्ते पुनः षष्ठे द्वापरे लोककारकः । कर्ता वेदविभागस्य मृत्युर्व्यासो भविष्यति
ਫਿਰ ਛੇਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ-ਕਾਰਕ (ਜਗਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਵਿਆਸ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰੇਗਾ।
Verse 25
तदाऽप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः । व्यासस्य सुसाहा य्यार्थं निवृत्तिपथवर्द्धनः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਂ ‘ਲੋਕਾਖ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਵਿਆਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਂਗਾ।
Verse 26
तत्रापि शिष्याश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः । सुधामा विरजाश्चैव संजयो विजयस्तथा
ਉੱਥੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋਣਗੇ—ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸੰਜਯ ਅਤੇ ਵਿਜਯ।
Verse 27
सप्तमे परिवर्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः । तदाप्यहं भविष्यामि जैगीषव्यो विभुर्विधे
ਹੇ ਵਿਭੂ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ)! ਸੱਤਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਬਣੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।
Verse 28
योगं संद्रढयिष्यामि महायोगविचक्षणः । काश्यां गुहान्तरे संस्थो दिव्यदेशे कुशास्तरिः
ਮਹਾਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 29
साहाय्यं च करिष्यामि व्यासस्य हि शतक्रतोः । उद्धरिष्यामि भक्तांश्च संसारभयतो विधे
ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 30
तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता युगे । सारस्वतश्च योगीशो मेघवाहः सुवाहनः
ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ—ਸਾਰਸਵਤ, ਯੋਗੀਸ਼, ਮੇਘਵਾਹ ਅਤੇ ਸੁਵਾਹਨ।
Verse 31
अष्टमे परिवर्ते हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः । कर्त्ता वेदविभागस्य वेदव्यासो भविष्यति
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੱਠਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਿਸ਼ਠ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣ ਕੇ ਵੇਦਵਿਆਸ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 32
तत्राप्यहं भविष्यामि नामतो दधिवाहनः । व्यासस्य हि करिष्यामि साहाय्यं योगवित्तम
ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ‘ਦਧਿਵਾਹਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਵਿਆਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 33
कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखः शाल्वलपूर्वकः । चत्वारो योगिनः पुत्रा भविष्यन्ति समा मम
ਕਪਿਲ, ਆਸੁਰੀ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਵਲ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ; ਯੋਗੀ ਬਣ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣਗੇ।
Verse 34
नवमे परिवर्ते तु तस्मिन्नेव युगे विधे । भविष्यति मुनिश्रेष्ठो व्यासः सारस्वताह्वयः
ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਉਸੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਨੌਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ; ‘ਸਾਰਸਵਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ।
Verse 35
व्यासस्य ध्यायतस्तस्य निवृत्तिपथवृद्धये । तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नामतः स्मृतः
ਵਿਆਸ ਦੇ ਧਿਆਨਮਗਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਲਈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ—‘ਸ਼ਭ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 36
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवो गिरिशस्तथा । चत्वारस्तत्र शिष्या मे भविष्यन्ति सुयोगिनः
ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗਰਗ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਗਿਰਿਸ਼—ਇਹ ਚਾਰੇ ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋਣਗੇ, ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ।
Verse 37
तैः साकं द्रढयिष्यामि योगमार्गं प्रजापते । करिष्यामि साहाय्यं वै वेदव्यासस्य सन्मुने
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ, ਮੈਂ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਸਨਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਵੇਦਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 38
तेन रूपेण भक्तानां बहूनां दुःखिनां विधे । उद्धारं भवतोऽहं वै करिष्यामि दयाकरः
ਹੇ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉੱਧਾਰ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਦਇਆਲੂ ਹਾਂ।
Verse 39
सोऽवतारो विधे मे हि ऋषभाख्यस्सुयोगकृत् । सारस्वतव्यासमनः कर्त्ता नानोतिकारकः
ਹੇ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਮੇਰਾ ਉਹ ਅਵਤਾਰ ‘ਸ਼ਭ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰਸਵਤ-ਵਿਆਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਜਾਂ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 40
अवतारेण मे येन भद्रायुर्नृपबालकः । जीवितो हि मृतः क्ष्वेडदोषतो जनकोज्झितः
ਮੇਰੇ ਉਸੇ ਅਵਤਾਰ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਾਲਕ ਭਦ੍ਰਾਯੁ—ਜੋ ਵਿਸ਼-ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਮ੍ਰਿਤਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 41
प्राप्तेऽथ षोडशे वर्षे तस्य राजशिशोः पुनः । ययौ तद्वेश्म सहसा ऋषभः स मदात्मकः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਮਦ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਿਸ਼ਭ ਅਚਾਨਕ ਫਿਰ ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 42
पूजितस्तेन स मुनिः सद्रूपश्च कृपानिधिः । उपादिदेश तद्धर्मान्राज्ययोगान्प्रजापते
ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਉਹ ਮੁਨੀ—ਸਦਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ—ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਉਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜਯੋਗ (ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 43
ततः स कवचं दिव्यं शंखं खङ्गं च भास्वरम् । ददौ तस्मै प्रसन्नात्मा सर्वशत्रुविनाशनम्
ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਕਵਚ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾ ਖੜਗ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 44
तदङ्ग भस्मनामृश्य कृपया दीनवत्सलः । स द्वादशसहस्रस्य गजानां च बलं ददौ
ਫਿਰ ਦीनਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 45
इति भद्रायुषं सम्यगनुश्वास्य समातृकम् । ययौ स्वैरगतस्तस्यां पूजितस्त्वृषभः प्रभुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਪੂਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵೃಷਭ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 46
भद्रायुरपि राजर्षिर्जित्वा रिपुगणान्विधे । राज्यं चकार धर्मेण विवाह्य कीर्त्तिमालिनीम्
ਹੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ)! ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਨੇ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
Verse 47
इत्थं प्रभावं ऋषभोऽवतारः शङ्करस्य मे । सतां गतिर्दीनबन्धुर्नवमः कथितस्तव
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਭ-ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਹੈ—ਜੋ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਬੰਧੂ ਹੈ—ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
ऋषभस्य चरित्रं हि परमं पावनं महत् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नतः
ਸ਼ਭ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਵਰਗੀ ਪੁੰਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter advances a theological argument via prophetic narrative: Śiva intentionally manifests in a future yuga-context (near Dvāpara’s end / into Kali conditions) as the muni Śveta, to benefit the world and sustain brāhmaṇic tradition—demonstrating that divine descent functions as pedagogical grace rather than mere mythic spectacle.
The repeated “Śveta-” naming and the emphasis on śikhā and Himalayan locale encode purity, ascetic discipline, and lineage-markers of Vedic transmission; together they signal that liberation here is mediated by disciplined dhyāna-yoga and correct tattva-jñāna, not by external power alone.
Śiva is highlighted in a sage-form (muni-rūpa) as Śveta, accompanied by four disciples (Śveta, Śvetaśikha, Śvetāśva, Śvetalohita) whose yogic practice leads to Śiva’s abode; Gaurī is not foregrounded in the provided chapter sample.