नभगोपाख्यानम् (Nabhaga-Upākhyāna: The Account of Nabhaga and Shiva-Jñāna)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार शम्भोस्त्ववतारं परमं शृणु । नभगज्ञानदं कृष्णदर्शनाह्वयमुत्तमम्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪਰਮ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਇਹ ਨਭਾਗ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 2

इक्ष्वाकुप्रमुखा आसन्श्राद्धदेवसुताश्च ये । नभगस्तत्र नवमो नाभगस्तत्सुतः स्मृतः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ (ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ) ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਆਦਿ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਭਾਗ ਨੌਵਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਨਾਭਾਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

अम्बरीषस्सुतस्तस्य विष्णुभक्तो बभूव सः । यस्योपरि प्रसन्नोभूद्दुर्वासा ब्रह्मभक्तितः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣਿਆ। ਬ੍ਰਹਮ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 4

पितामहोऽम्बरीषस्य नभगो यः प्रकीर्तितः । तच्चरितं शृणु मुने यस्मै ज्ञानमदाच्छिवः

ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਜੋ ‘ਨਭਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 5

नभगो मनुपुत्रस्तु पठनार्थं सुबुद्धि मान् । चक्रे गुरुकुले वासं बहुकालं जितेन्द्रियः

ਮਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਭਗ ਬਹੁਤ ਸੁਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੀ; ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ।

Verse 6

एतस्मिन्समये ते वा इक्ष्वाकुप्रमुखास्सुताः । तस्मै भागमकल्प्यैव भेजुर्भागान्निजान्क्रमात्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਉਸ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਲੈ ਲਏ।

Verse 7

स्वंस्वं भागं गृहीत्वा ते बुभुजू राज्यमुत्तमम् । अविषादं महाभागा पित्रादेशात्सुबुद्धयः

ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਂਭਾਗ ਅਤੇ ਸੁਬੁੱਧੀ ਜਨ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 8

स पश्चादागतस्तत्र ब्रह्मचारी गुरुस्थलात् । नभगोऽधीत्य सर्वाश्च सांगोपांगाः श्रुतीः क्रमात्

ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਨਭਾਗ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।

Verse 9

भ्रातृन्विलोक्य नभगो विभक्तान्सकलान्निजान् । दायार्थी प्राह तान्स्नेहादिक्ष्वाकुप्रमुखान्मुने

ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਭਾਗ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੇ ਦਾਇ-ਭਾਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ।

Verse 10

नभग उवाच । भ्रातरोभक्तकं मह्यं दायं कृत्वा यथातथम् । सर्वे विभक्तास्सुप्रीत्या स्वदायार्थागताय च

ਨਭਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਾਵੋ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ ਤਿਵੇਂ ਦਾਇ-ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੰਡੇ ਰਹੋ; ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 11

तदा विस्मृतमस्माभिरिदानीं पितरं तव । विभजामो वयं भागं तं गृहाण न संशयः

ਤਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਠੀਕ ਹਿੱਸਾ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈ—ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 12

तच्छुत्वा भ्रातृवचनं नभगः परविस्मृतः । तदोपकण्ठमागत्य पितरं समभाषत

ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਭਾਗ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਬੋਲਿਆ।

Verse 13

नभग उवाच । हे तात भ्रातरः सर्वे त्यक्त्वा मां न्यभजंश्च ते । पठनार्थं गतश्चाहं ब्रह्मचारी गुरोः कुले

ਨਭਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਿਤਾ ਜੀ! ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਈ। ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 14

तत आगत्य मे पृष्टा दायदानार्थमादरात् । ते त्वामूचुर्विभागं मे तदर्थमहमागतः

ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦਾਨ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ—“ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਭਾਗ ਦਿਓ”; ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 15

नन्दीश्वर उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य पिता तं प्राह विस्मितः । आश्वास्य श्राद्धदेवस्स सत्यधर्मरतं मुने

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਤਿ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 16

मनुरुवाच । तदुक्तं मादृथास्तात प्रतारणकरं हि तत् । न ह्यहं परमं दायं सर्वथा भोगसाधनम्

ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ, ਵਿਅਰਥ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਤਾਂ ਧੋਖੇ ਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਮੈਂ ਪਰਮ ਦਾਇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੋਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

Verse 17

तथापि दायभावेन दत्तोऽहं तैः प्रतारिभिः । तव वै जीवनोपाय वदामि शृणु तत्त्वतः

ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਦਾਇ-ਭਾਵ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ-ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਤੱਤ ਤੋਂ ਸੁਣ।

Verse 18

सत्रमांगिरसा विप्राः कुर्वंत्यद्य सुमेधसः । तत्र कर्मणि मुह्यन्ति षष्ठं षष्ठमहः प्रति

ਅੱਜ ਸੁਮੇਧਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਆਂਗਿਰਸ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਸੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ, ਹਰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਲਝਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

तत्र त्वं गच्छ नभग तान् सुशंस महाकवे । सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि सत्रं शुद्धं हि तद्भवेत्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਭਾਗ, ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਕਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ। ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਦੋ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

तत्कर्मणि समाप्ते हि स्वयान्तो ब्राह्मणाश्च ते । धनं दास्यन्ति ते तुष्टास्स्वसत्रपरिशेषितम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇਣਗੇ—ਆਪਣੇ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ।

Verse 21

नन्दीश्वर उवाच । तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं नभगः सत्यसारवान् । जगाम तत्र सुप्रीत्या यत्र तत्सत्रमुत्तमम्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੱਚ-ਸਾਰ ਵਾਲਾ ਨਭਾਗ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 22

तदाहः कर्मणि मुने सत्रे तस्मिन्स मानवः । सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि प्रोवाच स्पष्टतस्सुधीः

ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੁਧੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਦੋ ਸੂਕਤ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਾਰੇ।

Verse 23

समाप्ते कर्मणि ततो विप्रा आंगिरसाश्च ते । तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं स्वंस्वं सत्रावशेषितम्

ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਂਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ—ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।

Verse 24

तत्तदा स्वीकरिष्यंतं सुसत्रपरिशेषितम् । विज्ञाय गिरिशः सद्य आविर्भूत सदूतिकृत्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਤ ਸੁਚੱਜੇ ਯੱਗ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਤੁਰੰਤ ਦੂਤ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 25

सर्वांगसुन्दरः श्रीमान्पुरुषः कृष्णदर्शनः । भावं समीक्षितुं भागं दातुं ज्ञानं परं च तत्

ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਜੋ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ (ਅਨੁਗ੍ਰਹ) ਦੇਂਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਸੀ।

Verse 26

अथो स शंकरः शम्भुः परीक्षाकर ईश्वरः । उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य नभगं तं हि मानवम्

ਫਿਰ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ੰਭੂ—ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਆ ਕੇ ਨਭਗ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 27

ईश्वर उवाच । कस्त्वं गृह्णासि पुरुष ममेदं वास्तुकं वसु । प्रेषितः केन तत्सर्वं सत्यं वद ममाग्रतः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਨੁੱਖ, ਮੇਰੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਇਹ ਧਨ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਦੱਸ।

Verse 28

नन्दीश्वर उवाच । तच्छुत्वा तद्वचस्तात मानवो नभगः कवि । प्रत्युवाच विनीतात्मा पुरुषं कृष्णदर्शनम्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ! ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਭਗ—ਕਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ—ਵਿਨਮ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 29

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां नन्दीश्वरसनत्कुमारसंवादे कृष्णदर्शनशिवावतारवर्णनंनामैकोनत्रिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ–ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 30

नन्दीश्वर उवाच । आकर्ण्य नाभगं वाक्यमिदं सत्यमुदीरितम् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पुरुषः कृष्णदर्शनः

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਭਗ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਇਹ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

कृष्णदर्शन उवाच । विवादेऽस्मिन्हि नौ तात प्रमाणं जनकस्तव । याहि तम्पृच्छ स ब्रूयात्तत्प्रमाणन्तु सत्यतः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸਾਡੇ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛ; ਉਹ ਸੱਚ ਜੋ ਕਹੇ, ਓਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ।

Verse 32

नन्दीश्वर उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य नभगो मानवः कविः । आगच्छत्पितरं प्रीत्या तदुक्तं पृष्टवान्मुने

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੂ-ਵੰਸ਼ੀ ਕਵੀ ਨਭਗ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 33

पुत्रोदितं समाकर्ण्य श्राद्धदेवस्स वै मनुः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्राप्तस्मृतिरुवाच तम्

ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਮਨੂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 34

मनुरुवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं स देवः पुरुषः शिवः । तस्यैव सकलं वस्तु यज्ञप्राप्तं विशेषतः

ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਉਹੀ ਦੇਵ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸੇ ਲਈ ਹੈ।

Verse 35

अध्वरोर्वरितं वस्तु रुद्रभागः प्रकीर्तितः । इत्यपि प्राज्ञवादो हि क्वचिज्जातस्तदिच्छया

ਅਧਵਰ (ਯੱਗ) ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ ‘ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਭਾਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 36

स देव ईश्वरः सर्वं वस्त्वर्हति न संशयः । यज्ञावशिष्टं किमुत परे तस्येच्छया विभोः

ਉਹੀ ਦੇਵ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ, ਹਰ ਅਰਪਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਯੱਗ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ! ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਰਪਣ-ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 37

अनुग्रहार्थमायातस्तव तद्रूपतः प्रभुः । तत्र त्वं गच्छ नभग प्रसन्नं कुरु सत्यतः

ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਭਗ, ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ।

Verse 38

क्षमापय स्वापराधं सुप्रणम्य स्तुतिं कुरु । सर्वप्रभुस्स एवेशो यज्ञाधीशोऽखिलेश्वरः

ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਖਿਮਾ ਮੰਗੋ; ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੋ। ਉਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਅਖਿਲ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

Verse 39

विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धास्सर्वर्षयोऽपि हि । तदनुग्रहतस्तात समर्थः सर्वकर्मणि

ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ—ਹੇ ਤਾਤ—ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

किम्बहूक्त्यात्मजश्रेष्ठ गच्छ तत्राशु माचिरम् । प्रसादय महादेवं सर्वथा सकलेश्वरम्

ਹੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੀ? ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ। ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ—ਸਕਲਈਸ਼ਵਰ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ।

Verse 41

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा स मनुः श्राद्धदेवश्च तनयं द्रुतम् । प्रेषयामास निकटं शम्भोस्सोऽपि समेत्य तम्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨੂ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਮਿਲਿਆ।

Verse 42

नभगश्च प्रणम्याशु साञ्जलिर्नतमस्तकः । प्रोवाच सुप्रसन्नात्मा विनयेन महामतिः

ਤਦੋਂ ਨਭਗ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਉਹ ਮਹਾਮਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 43

नभग उवाच । इदं तवेश सर्वं हि वस्तु त्रिभुवने हि यत् । इत्याह मे पिता नूनं किमुताध्वरशेषितम्

ਨਭਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਈਸ਼, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਸਭ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਯੱਗ ਦੇ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ?

Verse 44

अजानता मया नाथ यदुक्तन्तद्वचो भ्रमात् । अपराधन्त्वं क्षमस्व शिरसा त्वां प्रसादये

ਹੇ ਨਾਥ, ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੋ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਉਸ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।

Verse 45

इत्युक्त्वा नभगस्सोतिदीनधीस्तु कृताञ्जलिः । तुष्टाव तं महेशानं कृष्णदर्शनमानतः

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਨਭਗ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਹੋਇਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵਰਨ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।

Verse 46

श्राद्धदेवोऽपि शुद्धात्मा नतकस्साञ्जलिस्सुधीः । तुष्टाव तं प्रभुं नत्वा स्वापराधं क्षमापयत्

ਤਦ ਸ਼ੁੱਧ-ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਵਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।

Verse 47

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुर्ब्रह्माखिलः सुधीः । वासवाद्याः समाजग्मुः सिद्धाश्च मुनयोऽपि हि

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 48

महोत्सवं प्रकुर्वन्तः सुकृतालयोऽखिलाः । तुष्टुवुर्नतका भक्त्या सुप्रणम्य पृथक्पृथक्

ਉਹ ਸਭ—ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ—ਮਹੋਤਸਵ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ্তুਤੀ-ਗਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 49

अथ रुद्रः प्रसन्नात्मा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । उवाच नभगं प्रीत्या सस्मितं कृष्णदर्शनः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਆਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ ਨਾਲ ਨਭਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 50

कृष्णदर्शन उवाच । यत्ते पितावदद्धर्म्यं वाक्यन्तत्तु तथैव हि । त्वयापि सत्यमुक्तं तत्साधुस्त्वन्नात्र संशयः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹੇ ਅਧਰਮੀ ਬਚਨ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ। ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 51

अतोऽहं सुप्रसन्नोऽस्मि सर्वथा सुव्रतेन ते । ददामि कृपया ते हि ज्ञानम्ब्रह्म सनातनम्

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ—ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ—ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।

Verse 52

महाज्ञानी भव त्वं हि सविप्रो नभगं द्रुतम् । गृहाण वस्त्विदं सर्वं मद्दत्तं कृपयाधुना

ਹੇ ਨਭਗ! ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਾਜ्ञਾਨੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਨ-ਸੰਪਤਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।

Verse 53

इह सर्वसुखं भुङ्क्ष्व निर्विकारं महामते । सुगतिं प्राप्स्यसि त्वं हि सविप्रः कृपया मम

ਹੇ ਮਹਾਮਤਿ! ਇੱਥੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਗਤੀ—ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ/ਮੋਖ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 54

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तात भगवान्स रुद्रः सत्यवत्सलः । सर्वेषाम्पश्यतान्तेषान्तत्रैवान्तर्दधे हरः

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤ੍ਯ-ਵਤ੍ਸਲ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ, ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 55

विष्णुर्ब्रह्मापि देवाद्यास्सर्वे ते मुनिसत्तम । स्वंस्वं धाम ययुः प्रीत्या तस्यै नत्वा दिशे मुदा

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 56

सपुत्रः श्राद्धदेवोऽपि स्वस्थानमगमन्मुदा । भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्सोऽन्ते शिवपुर ययौ

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵਪੁਰ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 57

इत्थन्ते कीर्तितो ब्रह्मन्नवतारः शिवस्य हि । कृष्णदर्शननामा वै नभगानन्ददायकः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਨਭਗ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 58

इदमाख्यानमनघं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम् । पठतां शृण्वतां वापि सर्व कामफलप्रदम्

ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਭ ਧਰਮੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 59

य एतच्चरितम्प्रातस्सायं च स्मरते सुधीः । कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिमन्ते लभेत्पराम्

ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਵੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।