द्विजेश्वरावतारः (The Manifestation of Shiva as Dvijeśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ‘ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼ਵਰ-ਅਵਤਾਰ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਰਿਸ਼ਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ—ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ—ਇਹ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਮੇਤ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਘਣੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਿਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਾਘ ਰਚ ਕੇ ਡਰ, ਭੱਜਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੀਲਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਮਾਇਆ-ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । द्विजेश्वरावतारं च सशिवं सुखदं सताम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਤਾਤ, ਸੁਣ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼ਵਰ-ਅਵਤਾਰ ਦੀ, ਸ਼ਿਵਮਈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 2
यः पूर्वं वर्णितस्तात भद्रायुर्नृपसत्तमः । यस्मिन्नृषभरूपेणानुग्रहं कृतवाञ्छिवः
ਹੇ ਤਾਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਭਦ੍ਰਾਯੁ—ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 3
तद्धर्मस्य परीक्षार्थं पुनराविर्बभूव सः । द्विजेश्वरस्वरूपेण तदेव कथयाम्यहम्
ਉਸ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
ऋषभस्य प्रभावेण शत्रूञ्जित्वा रणे प्रभुः । प्राप्तसिंहासनस्तात भद्रायुः संबभूव ह
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਹੇ ਤਾਤ, ਸਿੰਘਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 5
चन्द्रांगदस्य तनया सीमन्तिन्याः शुभांगजा । पत्नी तस्याभवद्ब्रह्मन्सुसाध्वी कीर्तिमालिनी
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸ਼ੁਭਾਂਗਜਾ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ; ਉਹ ਪਰਮ ਸਾਧਵੀ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ‘ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 6
स भद्रायुः कदाचित्स्वप्रियया गहनं वनम् । प्राविशत्संविहारार्थं वसन्तसमये मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਕ ਵਾਰ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Verse 7
अथ तस्मिन्वने रम्ये विजहार स भूपतिः । शरणागतपालिन्या तमास्यप्रियया सह
ਫਿਰ ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਤਾਮਾਸ੍ਯਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਨਾਲ।
Verse 8
अथ तद्धर्मदृढतां प्रतीक्षन्परमेश्वरः । लीलां चकार तत्रैव शिवया सह शङ्करः
ਤਦ ਉਸ ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕੀਤੀ।
Verse 9
शिवा शिवश्च भूत्वोभौ तद्वने द्विजदम्पती । व्याघ्रं मायामयं कृत्वाविर्भूतौ निजलीलया
ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਬਣ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਬਣਿਆ ਬਾਘ ਰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 10
अथाविदूरे तस्यैव द्रवन्तौ भयविह्वलौ । अन्वीयमानौ व्याघ्रेण रुदन्तौ तौ बभूवतुः
ਫਿਰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਘ ਦੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਭੱਜਦੇ ਭੱਜਦੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 11
अथ विद्धौ च तौ तात भद्रायुः स महीपतिः । ददर्श क्रन्दमानौ हि शरण्यः क्षत्रियर्षभः
ਤਦ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੀਖ਼-ਚੀਖ਼ ਕੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ।
Verse 12
अथ तौ मुनिशार्दूलः स्वमायाद्विजदम्पती । भद्रायुषं महाराजमूचतुर्भयविह्वलौ
ਤਦ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸਮਾਨ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਸਮੇਤ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 13
द्विजदम्पती ऊचतुः । पाहि पाहि महाराज नावुभौ धर्मवित्तम । एष आयाति शार्दूलो जग्धुमावां महाप्रभो
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਬੋਲੇ—“ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ! ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਿਓ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਬਾਘ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 14
एष हिंस्रः कालसमः सर्वप्राणिभयङ्करः । यावन्न खादति प्राप्य तावन्नौ रक्ष धर्मवित्
ਇਹ ਹਿੰਸਕ ਹੈ, ਕਾਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਧਰਮਜਾਣੂ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 15
नन्दीश्वर उवाच । इत्थमाक्रन्दितं श्रुत्वा तयोश्च नृपतीश्वरः । अति शीघ्रं महावीरः स यावद्धनुराददे
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਐਸਾ ਕਰੁਣ ਕ੍ਰੰਦਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 16
तावदभ्येत्य शार्दूलस्त्वरमाणोतिमायिकः । स तस्य द्विजवर्य्यस्य मध्ये जग्राह तां वधूम्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਾਇਆਵੀ ਬਾਘ ਦੌੜਦਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੀ ਵਧੂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 17
हे नाथनाथ हे कान्त हा शम्भो हा जगद्गुरो । इति रोरूयमाणां तां व्याघ्रो जग्रास भीषणः
ਉਹ “ਹੇ ਨਾਥਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਹਾਇ ਸ਼ੰਭੋ! ਹਾਇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ!” ਕਹਿ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਤਦ ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।
Verse 18
तावत्स राजा निशितैर्भल्लैर्व्याघ्रमताडयत् । न स तैर्विव्यथे किंचिद्गिरीन्द्र इव वृष्टिभिः
ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਘ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਹ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਦੁਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
स शार्दूलो महासत्त्वो राज्ञः स्वैरकृतव्यथः । बलादाकृष्य तां नारीमपाक्रमत सत्वरः
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਉਗਰ ਬਾਘ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ।
Verse 20
व्याघ्रेणापहृतां नारीं वीक्ष्य विप्रोतिविस्मितः । लौकिकीं गतिमाश्रित्य रुरोदाति मुहुर्मुहुः
ਬਾਘ ਵੱਲੋਂ ਅਪਹਰਿਤ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਲੋਕਿਕ ਮਨੋਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 21
रुदित्वा चिरकालं च स विप्रो माययेश्वरः । भद्रायुषं महीपालं प्रोवाच मदहारकः
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ—ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 22
द्विजेश्वर उवाच । राजन्क ते महास्त्राणि क्व ते त्राणं महद्धनुः । क्व ते द्वादशसाहस्रमहानागायुतम्बलम्
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਮਹਾਸਤਰ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਤੇਰਾ ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਗਜਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਫੌਜ ਦਾ ਉਹ ਬਲ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?
Verse 23
किन्ते खड्गेन शङ्खेन किं ते मंत्रास्त्रविद्यया । किं सत्त्वेन महास्त्राणां किं प्रभावेण भूयसा
ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੰਤ੍ਰਾਸਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਕੀ? ਮਹਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੀ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵੀ ਕੀ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 24
तत्सर्वं विफलं जातं यच्चान्यत्त्वयि तिष्ठति । यस्त्वं वनौकसां घातं न निवारयितुं क्षमः
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ ਉਹ ਵੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਘਾਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਖਾਲੀ ਹੈ।
Verse 25
क्षत्रस्यायं परो धर्मो क्षताच्च परिरक्षणम् । तस्मिन्कुलोचिते धर्मे नष्टे त्वज्जीवितेन किम्
ਖ਼ਤਰੀ ਦਾ ਇਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ—ਚੋਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਜੇ ਕੁਲ-ਉਚਿਤ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਮੁੱਲ?
Verse 26
आर्तानां शरणाप्तानां त्राणं कुर्वन्ति पार्थिवाः । प्राणैरर्थैश्च धर्मज्ञास्तद्विना च मृतोपमा
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਧਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਲੱਗ ਜਾਣ; ਇਸ ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਮਰੇ ਸਮਾਨ ਹਨ।
Verse 27
आर्तत्राणविहीनानां जीवितान्मरणं वरम् । धनिनान्पानहीनानां गार्हस्थ्याद्भिक्षुता वरम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੁੱਖ ਵੇਲੇ ਆਸਰਾ ਤੇ ਬਚਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਮੌਤ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਢੰਗ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲੋਂ ਭਿਖਾਰੀ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਹੈ।
Verse 28
वरं विषाशनं प्राज्ञैर्वरमग्निप्रवेशनम् । कृपणानामनाथानां दीनानामपरक्षणात्
ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕੰਗਾਲ, ਅਨਾਥ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।
Verse 29
नन्दीश्वर उवाच । इत्थं विलपितं तस्य स्ववीर्य्यस्य च गर्हणम् । निशम्य नृपतिः शोकादात्मन्येवमचिन्तयत्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
Verse 30
अहो मे पौरुषं नष्टमद्य देवविपर्ययात् । अद्य कीर्तिश्च मे नष्टा पातकम्प्राप्तमुत्कटम्
ਹਾਏ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਵੀ ਮਿਟ ਗਈ; ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ।
Verse 31
धर्मः कुलोचितो नष्टो मन्दभाग्यस्य दुर्मतेः । नूनं मे सम्पदो राज्यमायुष्यं क्षयमेष्यति
ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੰਦ ਭਾਗ ਨਾਲ ਕੁਲ-ਉਚਿਤ ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵੀ ਘਟੇਗੀ।
Verse 32
अद्य चैनं द्विजन्मानं हतदारं शुचार्दितम् । हतशोकं करिष्यामि दत्त्वा प्राणानतिप्रियान्
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਪਤਨੀ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਸ਼ੋਕ-ਪੀੜਤ ਦਵਿਜ ਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਕੇ ਵੀ—ਉਸ ਦੇ ਗ਼ਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 33
इति निश्चित्य मनसा स भद्रायुर्नृपोत्तमः । पतित्वा पादयोस्तस्य बभाषे परिसान्त्वयन्
ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 34
भद्रायुरुवाच । कृपां कृत्वा मयि ब्रह्मन् क्षत्रबन्धौ हतौजसि । शोकन्त्यज महाप्राज्ञ दास्याम्यद्य तु वाञ्छितम्
ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਖ਼ਤ੍ਰਬੰਧੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗੋ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 35
इदं राज्यमियं राज्ञी ममेदञ्च कलेवरम् । त्वदधीनमिदं सर्वं किन्तेऽभिलषितं वरम्
ਇਹ ਰਾਜ, ਇਹ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Verse 36
ब्राह्मण उवाच । किमादर्शेन चान्धस्य किं गृहेर्भैक्ष्यजीविनः । किम्पुस्तकेन मूढस्य निस्त्रीकस्य धनेन किम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਕੀ? ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀ?
Verse 37
अतोऽहं हतपत्नीको भुक्तभोगो न कर्हिचित् । इमान्तवाग्रमहिषीं कामये दीयतामिति
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਛੀਨ ਲਈ ਗਈ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਭੋਗ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਭੋਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਅਗੇਤੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 38
दाता रसान्तवित्तस्य राज्यस्य गजवाजिनाम् । आत्मदेहस्य यस्यापि कलत्रस्य न कर्हिचित्
ਉਹ ਸੁੱਧ ਧਨ-ਨਿਧੀਆਂ, ਰਾਜ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ-ਦੇਹ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੱਕ, ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 39
परदारोपभोगेन यत्पापं समुपार्जितम् । न तत्क्षालयितुं शक्यं प्रायश्चित्तशतैरपि
ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਗ ਨਾਲ ਜੋ ਪਾਪ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਦੇ ਧੋਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 40
ब्राह्मण उवाच । आस्तां ब्रह्मवधं घोरमपि मद्यनिषेवणम् । तपसा विधमिष्यामि किं पुनः पारदारिकम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਭਿਆਨਕ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ—ਫਿਰ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਗਮਨ ਦਾ ਪਾਪ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਵੱਧ (ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ)!’
Verse 41
तस्मात्प्रयच्छ भार्यां स्वामियां कामो न मेऽपरः । अरक्षणाद्भयार्तानां गन्तासि निरयन्ध्रुवम्
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਪਤੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇ; ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਡਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 42
नन्दीश्वर उवाच । इति विप्रगिरा भीतश्चिन्तयामास पार्थिवः । अरक्षणान्महापापं पत्नीदानन्ततो वरम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨੀ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।
Verse 43
अतः पत्नीं द्विजाग्र्याय दत्त्वा निर्मुक्तकिल्विषः । सद्यो वह्निं प्रवेक्ष्यामि कीर्तिश्च विदिता भवेत्
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੇ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 44
इति निश्चित्य मनसा समुज्ज्वाल्य हुताशनम् । तमाहूय द्विजं चक्रे पत्नीदानं सहोदकम्
ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਨ-ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਦਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਸਮੇਤ ਕਨਿਆਦਾਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 45
स्वयं स्नातः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य विबुधेश्वरान् । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य शिवं दध्यौ समाहितः
ਆਪ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 46
तमथाग्निं पतिष्यन्तं स्वपदासक्तचेतसम् । प्रत्यषेधत विश्वेशः प्रादुर्भूतो द्विजेश्वरः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਾ, ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ।
Verse 47
तमीश्वरं पञ्चमुखं त्रिनेत्रं पिनाकिनं चन्द्रकलावतंसम् । प्रलम्बपिंगासुजटाकलापं मध्याह्नसद्भास्करकोटितेजसम्
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣਹਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਲੰਬੀਆਂ ਪਿੰਗਲ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ।
Verse 48
मृणालगौरं गजचर्मवाससं गंगातरङ्गोक्षितमौलिदेशकम् । नागेन्द्रहारावलिकण्ठभूषणं किरीटकाच्यंगदकंकणोज्ज्वलम्
ਉਹ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਵਰਗਾ ਗੌਰ, ਗਜਚਰਮ ਧਾਰਣਹਾਰ ਸੀ; ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜਟਾਮੌਲੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਹਾਰਮਾਲਾ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਰਿਟ, ਅੰਗਦ ਤੇ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 49
शूलासिखट्वांगकुठारचर्ममृगाभयाष्टांगपिनाकहस्तम् । वृषोपरिस्थं शितिकण्ठभूषणं प्रोद्भूतमग्रे स नृपो ददर्श
ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਨੀਲਕੰਠ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਖੜਗ, ਖਟਵਾਂਗ, ਕੁਠਾਰ, ਚਰਮ, ਮ੍ਰਿਗ, ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਪਿਨਾਕ ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ।
Verse 50
ततोम्बराद्द्रुतं पेतुर्द्दिव्याः कुसुमवृष्टयः । प्रणेदुर्देवतूर्य्याणि देव्यश्च ननृतुर्जगुः
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਦੇਵਤੂਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਗੂੰਜੇ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 51
तत्राजग्मुः स्तूयमाना हरिर्ब्रह्मा तथासुराः । इन्द्रादयो नारदाद्या मुनयश्चापरेऽपि च
ਉੱਥੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਆਏ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮੁਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਏ।
Verse 52
तदोत्सवो महानासीत्तत्र भक्तिप्रवर्धनः । सति पश्यति भूपाले भक्तिनम्रीकृताञ्जलौ
ਉੱਥੇ ਦਾ ਉਤਸਵ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਸਤੀ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 53
तद्दर्शनानन्दविजृम्भिताशयः प्रवृद्धवाष्पाम्बुविलिप्तगात्रः । प्रहृष्टरोमा स हि गद्गदाक्षरस्तुष्टाव गीर्भिर्मुकुलीकृतांजलिः
ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖਿੜ ਉਠਿਆ; ਵਗਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਭਿੱਜ ਗਿਆ। ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਤੁਤੀ-ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 54
ततस्स भगवान्राज्ञा संस्तुतः परमेश्वरः । प्रसन्नः सह पार्वत्या तमुवाच दयानिधिः
ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਦਇਆ ਦੇ ਸਾਗਰ ਉਹ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 55
राजंस्ते परितुष्टोहं भक्त्या त्वद्धर्मतोऽधिकम् । वरं ब्रूहि सपत्नीकम्प्रयच्छामि न संशयः
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ। ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਦੱਸ; ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 56
तव भावपरीक्षार्थं द्विजो भूत्वाहमागतः । व्याघ्रेण या परिग्रस्ता साक्षाद्देवी शिवा हि सा
ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਭਾਵ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਘ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ।
Verse 57
व्याघ्रो मायामयो यस्ते शरैरक्षत विग्रहः । धीरतान्द्रष्टुकामस्ते पत्नी याचितवानहम्
ਉਹ ਬਾਘ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸੀ; ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਖੰਡ ਰਿਹਾ। ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਧੀਰਜ-ਧਾਰਤਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ।
Verse 58
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यं स भद्रायुर्महीपतिः । पुन प्रणम्य संस्तूय स्वामिनं नतकोऽब्रवीत्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਨੇ ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 59
भद्रायुरुवाच एक एव वरो नाथ यद्भवान्परमेश्वरः । भवतापप्रतप्तस्य मम प्रत्यक्षतां गतः
ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਵਰ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ।
Verse 60
यद्ददासि पुनर्नाथ वरं स्वकृपया प्रभो । वृणेहं परमं त्यक्तो वरं हि वरदर्षभात्
ਹੇ ਨਾਥ ਪ੍ਰਭੋ, ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਜੋ ਵਰ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਪਰਮ ਵਰ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਵਰਦ-ਸ਼ਭ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਾਨ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 61
वज्रबाहुः पिता मे हि सप त्नीको महेश्वर । सपत्नीकस्त्वहं नाथ सदा त्वत्पादसेवकः
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਥ! ਮੈਂ ਵੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ।
Verse 62
वैश्यः पद्माकरो नाम तत्पुत्रस्सनयाभिधः । सर्वानेतान्महेशान सदा त्वं पार्श्वगान्कुरु
ਇੱਕ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਦਮਾਕਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਨਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕ ਬਣਾ ਦੇ।
Verse 63
नन्दीश्वर उवाच । अथ राज्ञी च तत्पत्नी प्रमत्ता कीर्तिमालिनी । भक्त्या प्रसाद्य गिरिशं ययाचे वरमुत्तमम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਮੱਤਾ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਵਰ ਮੰਗਿਆ।
Verse 64
सत्युवाच । चन्द्रांगदो मम पिता माता सीमन्तिनी च मे । तयोर्याचे महादेव त्वत्पाश्वे सन्निधिं मुदा
ਸਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ— ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਗ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 65
नन्दीश्वर उवाच । एवमस्त्विति गौरीशः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । तयोः कामवरन्दत्त्वा क्षणादन्तर्हितोऽभवत्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਏਵਮਸਤੁ।” ਤਦ ਗੌਰੀਸ਼, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਭਕਤਵਤਸਲ, ਉਸ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 66
भद्रायुरपि सुप्रीत्या प्रसादम्प्राप्य शूलिनः । सहितः कीर्तिमालिन्या बुभुजे विषयान्बहून्
ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਨੇ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਧਰਮਸੰਮਤ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਭੋਗੇ।
Verse 67
कृत्वा वर्षायुतराज्यमव्याहतपराक्रमः । राज्यं विक्षिप्य तनये जगाम शिवसन्निधिम्
ਅਟੁੱਟ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 68
चन्द्रांगदोपि राजेन्द्रो राज्ञी सीमन्तिनी च सा । भक्त्या संपूज्य गिरिशं जग्मतुः शाम्भवं पदम्
ਰਾਜੇੰਦਰ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਂਭਵ ਪਦ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 69
द्विजेश्वरावतारस्ते वर्णितः परमो मया । महेश्वरस्य भद्रायुपरमानन्ददः प्रभो
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 70
इदं चरित्रं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्त्तेः । द्विजेशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि शृण्वन्पठञ्शम्भुपदम्प्रयाति
ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵਾਵਤਾਰ ‘ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼’ ਦਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਵਰਣਨ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ-ਪਦ (ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 71
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । न श्चोतति स्वधर्मात्स परत्र लभते गतिम्
ਜੋ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Śiva and Śivā orchestrate a dharma-test (parīkṣā) by appearing as a brāhmaṇa couple and unleashing a māyā-constructed tiger, setting up a crisis scenario to evaluate Bhadrāyu’s conduct toward the vulnerable and his readiness for refuge-oriented righteousness.
The ‘māyā-tiger’ functions as a controlled apparition of fear and confusion, indicating that crises can be pedagogical veils through which Śiva reveals true dharma; the dvija-couple disguise underscores divinity’s accessibility in ordinary social forms and the need for discernment beyond appearances.
Śiva is highlighted as Dvijeśvara (appearing in a dvija/brāhmaṇa modality) alongside Śivā, together assuming the form of a brāhmaṇa couple (dvija-dampatī) as part of their joint līlā to administer and interpret the ethical trial.