पिप्पलाद-मुनिना पद्मा-विवाहः (Pippalāda’s Marriage to Padmā and the Establishment of Dharma)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਾਲੀਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੰਡ ਤਪੋਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪਿੱਪਲਾਦ ਮੁਨੀ ਸ਼ਿਵਾਂਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਕੁਆਰੀ ਪਦਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਅਨਰਣਯ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਮਧੁਪਰਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਕੁੜੀ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਪਲਾਦ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮਸਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਤਪੋਬਲ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਿਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਪਦਮਾ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮੁਨੀ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਸ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕੋਸਮਿਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अथ लोके व्यवस्थाय धर्मस्य स्थापनेच्छया । महालीलां चकारेशस्तामहो सन्मुने शृणु
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਸਤ੍ਮੁਨੇ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣ।
Verse 2
एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः । ददर्श पद्मां युवतीं शिवांशां सुमनोहराम्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਪੁਸ਼ਪਭਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਦਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 3
तल्लिप्सुस्तत्पितुः स्थानमनरण्यस्य भूपतेः । जगाम भुवनाचारी लोकतत्त्वविचक्षणः
ਉਹਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਅਨਰਣ੍ਯ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕੀ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ।
Verse 4
राजा नराणां तं दृष्ट्वा प्रणम्य च भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਯ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮਧੁਪਰਕ ਆਦਿ ਸਤਕਾਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
स्नेहात्सर्वं गृहीत्वा स ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किंचिन्निर्वक्तुमक्षमः
ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁੜੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ।
Verse 6
मुनिः प्रोवाच नृपतिं कन्यां मे देहि भक्तितः । अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्येहं त्वया सह
ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਦੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 7
अथो बभूवुराच्छन्नाः सर्वे राजजनास्तदा । तेजसा पिप्पलादस्य दाधीचस्य महामुने
ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕਦਮ ਢੱਕੇ ਗਏ—ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ।
Verse 8
अथ राजा महाभीतो विलप्य च मुहुर्मुहुः । कन्यामलंकृताम्पद्मां वृद्धाय मुनये ददौ
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਕੁੜੀ ਪਦਮਾ ਨੂੰ ਬੁੱਢੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
पद्मां विवाह्य स मुनिश्शिवांशाम्भूपतेः सुताम् । पिप्पलादो गृहीत्वा तां मुदितः स्वाश्रमं ययौ
ਸ਼ਿਵਾਂਸ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਪਦਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਮੁਨੀ ਪਿੱਪਲਾਦ ਉਸਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 10
तत्र गत्वा मुनिवरो वयसा जर्जरोधिकः । उवाच नार्या स तया तपस्वीनातिलम्पटः
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁਨੀਵਰ ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜਰਜਰ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸੀ, ਕਾਮ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 11
अथोऽनरण्यकन्या सा सिषेवे भक्तितो मुनिम् । कर्मणा मनसा वाचा लक्ष्मीर्नारायणं यथा
ਫਿਰ ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
इत्थं स पिप्पलादो हि शिवांशो मुनिसत्तमः । रेमे तया युवत्या च युवाभूय स्वलीलया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵਾਂਸ਼ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿੱਪਲਾਦ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਜਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 13
दश पुत्रा महात्मानो बभूवुस्सुतपस्विनः । मुनेः पितुस्समाः सर्वे पद्मायाः सुखवर्द्धनाः
ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ—ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ। ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਮੁਨੀ-ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।
Verse 14
एवं लीलावतारो हि शंकरस्य महाप्रभोः । पिप्पलादो मुनिवरो नानालीलाकरः प्रभुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਵਰ ਪਿੱਪਲਾਦ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਲੀਲਾ-ਅਵਤਾਰ ਸੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 15
येन दत्तो वरः प्रीत्या लोकेभ्यो हि दयालुना । दृष्ट्वा लोके शनेः पीडां सर्वेषामनिवारिणीम्
ਉਹ ਦਇਆਲੂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਪੀੜਾ—ਜੋ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ—ਵੇਖੀ ਸੀ।
Verse 16
षोडशाब्दावधि नृणां जन्मतो न भवेच्च सा । तथा च शिवभक्तानां सत्यमेतद्धि मे वचः
ਜਨਮ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 17
अथानादृत्य मद्वाक्यं कुर्यात्पीडां शनिः क्वचित् । तेषां नृणां तदा स स्याद्भस्मसान्न हि संशयः
ਜੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਪੀੜਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰਾਖ ਤੇ ਭੂਸੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 18
इति तद्भयतस्तात विकृतोपि शनैश्चरः । तेषां न कुरुते पीडां कदाचिद्ग्रहसत्तमः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਉਸ ਡਰ ਕਰਕੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 19
इति लीलामनुष्यस्य पिप्पलादस्य सन्मुने । कथितं सुचरित्रन्ते सर्वकामफलप्रदम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿੱਪਲਾਦ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਮਈ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ—ਦਾ ਉੱਤਮ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
गाधिश्च कौशिकश्चैव पिप्पलादो महामुनिः । शनैश्चरकृतां पीडां नाशयन्ति स्मृतास्त्रयः
ਗਾਧੀ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪਿੱਪਲਾਦ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
पिप्पलादस्य चरितं पद्माचरितसंयुतम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सुभक्त्या भुवि मानवः
ਪਦਮ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
शनिपीडाविनाशार्थमेतच्चरितमुत्तमम् । यः पठेच्छणुयाद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
धन्यो मुनिवरो ज्ञानी महाशैवः सताम्प्रियः । अस्य पुत्रो महेशानः पिप्पलादाख्य आत्मवान्
ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ—ਗਿਆਨੀ, ਮਹਾ-ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਜੋ ਪਿੱਪਲਾਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 24
इदमाख्यानमनघं स्वर्ग्यं कुग्रहपोषहृत् । सर्वकामप्रदन्तात शिवभक्तिविवर्द्धनम्
ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਆਖਿਆਨ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਨਿਆਂਯੋਗ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ, ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां पिप्पलादावतारचरितवर्णनं नाम पंचविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ “ਪਿੱਪਲਾਦ ਅਵਤਾਰ-ਚਰਿਤ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਪਚੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Nandīśvara narrates a dharma-stabilizing līlā in which the ascetic Pippalāda seeks and marries Padmā (described as śivāṃśā), compelling King Anaraṇya’s compliance; the episode argues that worldly order is subordinated to Śiva’s providence expressed through tapas-born authority.
The chapter uses tejas (ascetic radiance) and the threat of bhasmasāt (reduction to ash) as symbols of Rudra’s purifying sovereignty: tapas is not merely personal austerity but a cosmic force that burns adharmic resistance, while śivāṃśa indicates divine immanence guiding events beyond ordinary social calculus.
Rather than an explicit iconographic form, the chapter highlights Śiva’s operative presence as īśa orchestrating mahālīlā and as immanence (śivāṃśa) within Padmā, signaling divine agency working through human actors to re-establish dharma.