Vṛṣeśākhya-Śivāvatāra and the Initiation of the Kṣīrasāgara-Manthana (Churning of the Milk Ocean)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵਾਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਲੀਲਾਮਯ ਰੂਪ ਹਰੀ ਦੇ ਗਰਵ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਜਰਾ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ੀਰੋਦ ਸਾਗਰ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਮੇਘ-ਗਰਜਨਾ ਵਰਗੀ ਨਭੋਵਾਣੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਮੰਥਨ-ਦੰਡ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮੰਥਨ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸੁਵਰਨ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਿਰੀਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਅਨੁਮਤੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਸਾਂਝੇ ਮਹਾਕਾਰਜ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ वृषेशाख्यं मुनीश्वर । शिवावतारं सल्लीलं हरिगर्वहरं वरम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 2
पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः । परस्परं च संधाय रत्नान्यादित्सवोऽभवन्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਜਰਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਵ੍ਰ ਇੱਛਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗੀ।
Verse 3
ततः सुराऽसुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम् । उद्यता मथितुं तं च बभूवुर्मुनि नन्दन
ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਨੰਦਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਉਸ ਉੱਤਮ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 4
आसञ्छुचिस्मितास्सर्वे केनेदं मन्थनं भवेत् । स्वकार्यसिद्धये तस्य ब्रह्मन्निति सुरासुराः
ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਇਹ ਮਥਨ ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ,” ਇਉਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ।
Verse 5
तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिस्वना । उवाच देवान्दैत्यांश्च श्वासयन्तीश्वराज्ञया
ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਾਣੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਈਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 6
नभोवाण्युवाच । हे देवा असुराश्चैव मन्थध्वं क्षीरसागरम् । भवताम्बलबुद्धिर्हि भविष्यति न संशयः
ਆਕਾਸ਼ੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਅਸੁਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਬਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਉਪਜੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 7
मन्दरं चैव मन्थानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । मिथस्सर्वे मिलित्वा तु मंथनं कुरुतादरात्
ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮੰਥਨ-ਡੰਡ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੰਥਨ ਕਰੋ।
Verse 8
नन्दीश्वर उवाच । नभोगता तदा वाणीं निशम्याथ सुरासुरः । उद्योगं चक्रिरे सर्वे तत्कर्तुं मुनिसत्तम
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਉਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਸਭ ਨੇ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 9
सुसन्धायाखिलास्ते वै मन्दरम्पर्वतोत्तमम् । कनकाभं च सरलं नानाशोभार्चितं ययुः
ਸਭ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਗੀ ਕੀਤੀ—ਉਹ ਸਿੱਧਾ, ਸੁਗਠਿਤ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 10
सुप्रसाद्य गिरीशं तं तदाज्ञप्ताः सुरासुराः । बलादुत्पाटयामासुर्नेतुकामाः पयोऽर्णवम्
ਗਿਰੀਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜ ਉਖਾੜ ਲਿਆ—ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 11
भुजैरुत्पाट्य ते सर्व्वे जग्मुः क्षीरार्णव पुरे । अशक्ता अभवंस्तत्र तमानेतुं हतौजसः
ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਭੁਜਾਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗਏ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 12
तद्भुजैस्स परिभ्रष्टः पतितो मंदरो गिरिः । सहसातिगुरुस्सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्
ਉਸ ਦੇ ਭੁਜ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਖਿਸਕ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਅਤਿ ਭਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 13
एवम्भग्नोद्यमा भग्नाः सम्बभूवुस्सुरासुरा । चेतनाः प्राप्य च ततस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਤਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 14
तदिच्छयोद्यतास्सर्वे पुनरुत्थाय तं गिरिम् । निचिक्षिपुर्जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे
ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
ततस्सुरासुरगणा रज्जुं कृत्वा च वासुकिम् । रत्नान्यादातुकामास्ते ममंथुः क्षीरसागरम्
ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ।
Verse 16
क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीस्स्वर्लोकमहेश्वरी । समुद्भूता समुद्राच्च भृगुपुत्री हरिप्रिया
ਜਦੋਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮਥਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸਵਰਲੋਕ ਦੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਬਣ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 17
धन्वन्तरिः शशांकश्च पारिजातो महाद्रुमः । उच्चैश्श्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा
ਧਨਵੰਤਰੀ, ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ (ਚੰਦਰਮਾ), ਪਾਰਿਜਾਤ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਕਹੇ ਗਏ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹਨ।
Verse 18
सुरा हरिधनु श्शङ्खो गावः कामदुघास्ततः । कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च
ਫਿਰ ਸੁਰਾ, ਹਰਿ ਦਾ ਧਨੁਸ਼, ਸ਼ੰਖ, ਕਾਮਦੁਘਾ ਕਾਮਧੇਨੂ ਗਾਂਵਾਂ, ਕੌਸਤੁਭ ਨਾਮਕ ਮਣੀ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਪੀਯੂਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 19
पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् । युगान्तानलभ जातं सुरासुरभयावहम
ਫਿਰ ਜਦ ਮਥਨ ਮੁੜ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕਾਲਕੂਟ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਿਆ; ਉਹ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਧਧਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਬਣਿਆ।
Verse 20
पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः । तेभ्यः कान्ता समुद्भूता बह्वयो ह्यद्भुतदर्शनाः
ਅਮ੍ਰਿਤ (ਪੀਯੂਸ਼) ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਜੋ ਬੂੰਦਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਾਂਤੀਮਈ ਕੁਆਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਸਨ।
Verse 21
शरत्पूर्णेन्दुवदनास्तडित्सूर्य्यानलप्रभाः । हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਸ਼ਰਦ-ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਬਿਜਲੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹਾਰ, ਕੇਯੂਰ ਅਤੇ ਕਟਕਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ।
Verse 22
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां विष्णूपद्रववृषावतारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 23
कोटिशस्तास्समुत्पन्नास्त्वमृतात्कामनिस्सृताः । ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम्
ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 24
लक्ष्मीं शंखं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः । जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात्
ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ੰਖ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਖੜਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਘੋੜਾ ਉੱਚੈਃਸ਼੍ਰਵਸ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 25
पारिजातं तरुवरमैरावतमिभेश्वरम् । शचीपतिश्च जग्राह निर्जरेशो महादरात
ਤਦੋਂ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਅਤੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਐਰਾਵਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ।
Verse 26
कालकूटं शशांकं च देवत्राणाय शंकरः । स्वकण्ठे धृतवाञ्छम्भुस्स्वेच्छया भक्तवत्सलः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਕਤਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ-ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 27
दैत्यास्सुराख्यां रमणीमीश्वराज्ञाविमोहिताः । जगृहुः सकला व्यास सर्वे धन्वन्तरिं जनाः
ਹੇ ਵਿਆਸ! ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ‘ਸੁਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਰਮਣੀ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 28
जगृहुर्मुनयस्सर्वे कामधेनुम्मुनीश्वराः । सामान्यतस्त्रियस्ताश्च स्थिता आसन्विमोहिताः
ਤਦੋਂ ਸਭ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕੀਆਂ।
Verse 29
अमृतार्थं महायुद्धं संबभूव जयैषिणाम् । सुराणामसुराणां च मिथः संक्षुब्धचेतसाम्
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਰਸਪਰ ਖੌਲਦੇ ਮਨਾਂ ਨਾਲ, ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 30
हृतं सोमं च दैतेयैर्बलाद्देवान्विजित्य च । बलिप्रभृतिभिर्व्यास युगान्ताग्न्यर्कसुप्रभैः
ਹੇ ਵਿਆਸ! ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੋਮ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਬਲੀ ਆਦਿ ਮਹਾਬਲੀ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇ।
Verse 31
देवाश्शंकरमापन्ना विह्वलाश्शिवमायया । सर्वे शक्रादयस्तात दैतेयैरर्दिता बलात्
ਹੇ ਤਾਤ! ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ।
Verse 32
ततस्तदमृतं यत्नात्स्त्रीस्वरूपेण मायया । शिवाज्ञया रमेशेन दैत्येभ्यश्च हृतम्मुने
ਤਦ ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਮੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਛੀਨ ਲਿਆ।
Verse 33
अपाययत्सुरांस्तांश्च मोहिनीस्त्रीस्वरूपधृक् । मोहयित्वा सुरान्सर्वान्हरिर्मायाविनां वरः
ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਇਆ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 34
गत्वा निकटमेतस्या ऊचिरे दैत्यपुंगवाः । पाययस्व सुधामेतां मा भूद्भेदोऽत्र पंक्तिषु
ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਦੈਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਸੁਧਾ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਲਾ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਬੈਠਕ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਜਾਂ ਝਗੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।”
Verse 35
एतदुक्त्वा ददुस्तस्मै विष्णवे छलरूपिणे । ते दैत्या दानवाः सर्वे शिवमायाविमोहिताः
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨਵ ਛਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ (ਆਪਣਾ ਦਾਨ/ਵਰ) ਦੇ ਬੈਠੇ।
Verse 36
एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा स्त्रियो दानवपुंगवाः । अनयन्नमृतोद्भूता यथास्थानं यथासुखम्
ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਸਥਾਨ, ਯਥਾ-ਸੁਖ ਲੈ ਗਏ।
Verse 37
तासाम्पुराणि दिव्यानि स्वर्गाच्छगुणान्यपि । घोरैर्यन्त्रैस्सुगुप्तानि मयमायाकृतानि च
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਭਿਆਨਕ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਯ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 38
सुरक्षितानि सर्वाणि कृत्वा युद्धाय निर्ययुः । अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः कृत्वा समयमेव हि
ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ—ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਅਸਪਰਸ਼ (ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ) ਰੱਖ ਕੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ।
Verse 39
न स्पृशामः स्त्रियश्चेमा यदि देवैर्विनिर्जिताः । इत्युक्त्वा ते महावीरा दैत्यास्सर्वे युयुत्सवः
“ਜੇ ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ (ਜਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ) ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਾਂਗੇ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਵੀਰ ਦੈਤ ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 40
सिंहनादन्ततश्चक्रुश्शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् । पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान्
ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਵਾਹਕ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 41
युद्धं बभूव देवानामसुरैस्सह भीकरम् । देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ—“ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ” ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 42
जयं प्रापुस्सुरास्सर्वे विष्णुना परिरक्षिताः । दैत्याः पलायितास्तत्र हताः सामरविष्णुना
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਦੈਤ ਭੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰਵੀਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 43
दैत्याः संमोहिता देवैर्विष्णुना च महात्मना । हतावशिष्टाः पातालं विविशुर्विवराणि च
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਦੈਤ ਭਟਕ ਗਏ। ਸੰਘਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਦੈਤ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਤੇ ਗੁਪਤ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ।
Verse 44
अनुवव्राज तान्विष्णुश्चक्रपाणिर्महाबलः । पातालं परमं गत्वा संस्थितान्भीतभीतवत्
ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਰੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਡਰ ਉੱਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵੇਖਿਆ।
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु ददर्शामृतसम्भवाः । कान्ताः पूर्णेन्दुवदना दिव्यलावण्यगर्विताः
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ—ਪੂਰਨ ਚੰਦਰ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਗਰਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 46
संमोहितः कामबाणैर्लेभे तत्रैव निर्वृतिम् । ताभिश्च वरनारीभिः क्रीडमानो बभूव ह
ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਮਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 47
ताभ्य पुत्रानजनयद्विष्णुर्वरपराक्रमान् । महीं सर्वां कंपयतो नानायुद्धविशारदान्
ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਰਯ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠਦੀ ਸੀ।
Verse 48
ततो वै हरिपुत्रास्ते महाबलपराक्रमाः । महोपद्रवमाचेरुस्स्वर्गे भुवि च दुःखदम्
ਫਿਰ ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਮਹਾਂ ਉਪਦ੍ਰਵ ਮਚਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 49
लोकोपद्रवमालक्ष्य निर्जरा मुनयोऽथ वै । चक्रुर्निवेदनन्तेषां ब्रह्मणे प्रणिपत्य च
ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਆਏ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਮਰ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 50
तच्छ्रुत्वादाय तान्ब्रह्मा ययौ कैलासपर्वतम् । तत्र दृष्ट्वा शिवं देवैः प्रणनाम पुनः पुनः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 51
तुष्टाव विविधैस्तोत्रैर्नत स्कन्धः कृताञ्जलिः । जय देव महादेव सर्वस्वामिन्निति ब्रुवन्
ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਝੁਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ—“ਜੈ ਹੋ ਦੇਵ! ਜੈ ਹੋ ਮਹਾਦੇਵ! ਹੇ ਸਰਬਸਵਾਮੀ!”
Verse 52
ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव लोकान्रक्षाखिलान्प्रभो । उपद्रुतान्विष्णुपुत्रैः पातालस्थैर्विकारिभिः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 53
नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिर्विभो । पाताले तिष्ठतीदानीं रमते हि विकारवान्
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਹਰੀ ਦਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਹੁਣ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
नन्दीश्वर उवाच । इत्थं बहुस्तुतः शम्भुर्ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैः । लोकसंरक्षणार्थाय विष्णोरानयनाय च
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ (ਉਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ) ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 55
ततस्स भगवाञ्छम्भुः कृपासिंधुर्महेश्वरः । तदुपद्रवमाज्ञाय वृषरूपो बभूव ह
ਤਦੋਂ ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਉਪਦ੍ਰਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
It frames the start of the Kṣīrasāgara-manthana: devas and asuras, fearing decay and death, seek treasures through churning, but the procedure becomes possible only after a celestial voice—acting under Īśvara’s command—provides the method (Mandara as staff, Vāsuki as rope).
Mandara and Vāsuki function as cosmological instruments: stability/axis (mountain) and dynamic binding force (serpent-rope). The nabho-vāṇī signifies supra-human revelation—knowledge required for transformation—while the insistence on Śiva’s sanction encodes the principle that cosmic ‘technique’ is ineffective without alignment to Īśvara-ājñā.
The chapter explicitly names Vṛṣeśa as a Śiva-avatāra, defined by līlā and the removal of Hari’s garva (pride). Śiva also appears by epithets (Īśvara, Girīśa) as the sovereign whose approval enables the devas–asuras undertaking.