Daśa-Śivāvatāra-Nirūpaṇa (Enumeration of Ten Prime Manifestations of Śiva with Their Śaktis)

Verse 1

शृण्वथो गिरिशस्याद्यावतारान् दशसंख्यकान् । महाकलमुखान् भक्त्योपासनाकाण्डसेवितान्

ਹੁਣ ਗਿਰੀਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਮਹਾਕਾਲ ਆਦਿ ਦਸ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰ ਸੁਣੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਭਗਤੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 2

तत्राद्यो हि महाकालो भुक्तिमुक्तिप्रदस्सताम् । शक्तिस्तत्र महाकाली भक्तेप्सितफलप्रदा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਾਕਾਲੀ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 3

तारनामा द्वितीयश्च तारा शक्तिस्तथैव सा । भुक्तिमुक्तिप्रदौ चोभौ स्वसेवकसुखप्रदौ

ਦੂਜਾ ਅਵਤਾਰ ‘ਤਾਰਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ‘ਤਾਰਾ’ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 4

भुवनेशो हि बालाह्वस्तृतीयः परिकीर्तितः । भुवनेशी शिवा तत्र बालाह्वा सुखदा सताम्

ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ‘ਭੁਵਨੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਬਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾ ‘ਭੁਵਨੇਸ਼ੀ’ ਹੈ, ‘ਬਾਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 5

श्रीविद्येशः षोडशाह्वः श्रीर्विद्या षोडशी शिवा । चतुर्थो भक्त सुखदो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

‘ਸ਼੍ਰੀਵਿਦ੍ਯੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਵਿਦ੍ਯਾ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ—ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।

Verse 6

पञ्चमो भैरवः ख्यातः सर्वदा भक्तकामदः । भैरवी गिरिजा तत्र सदुपासककामदा

ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ‘ਭੈਰਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭੈਰਵੀ—ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ)—ਵੀ ਸੱਚੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

छिन्नमस्तकनामासौ शिवः षष्ठः प्रकीर्तितः । भक्तकामप्रदा चैव गिरिजा छिन्नमस्तका

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਸਰੂਪ ‘ਛਿੰਨਮਸਤਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਵੀ ‘ਛਿੰਨਮਸਤਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਚਾਹੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 8

धूमवान् सप्तमः शम्भुस्सर्वकामफलप्रदः । धूमवती शिवा तत्र सदुपासककामदा

ਸੱਤਵਾਂ ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ‘ਧੂਮਵਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾ ‘ਧੂਮਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 9

शिवावतारः सुखदो ह्यष्टमो बगलामुखः । शक्तिस्तत्र महानन्दा विख्याता बगलामुखी

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅਵਤਾਰ, ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਬਗਲਾਮੁਖ ਹੈ। ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਾਨੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਗਲਾਮੁਖੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 10

शिवावतारो मातङ्गो नवमः परिकीर्तितः । मातंगी तत्र शर्वाणी सर्वकामफलप्रदा

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ‘ਮਾਤੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਵਾਣੀ ‘ਮਾਤੰਗੀ’ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 11

दशमः कमलः शम्भुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । कमला गिरिजा तत्र स्वभक्तपरिपालिनी

ਦਸਵਾਂ ਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ‘ਕਮਲ’ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗਿਰਿਜਾ ‘ਕਮਲਾ’ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 12

एते दशमिताः शैवा अवतारास्सुखप्रदाः । भुक्तिमुक्तिप्रदाश्चैव भक्तानां सर्वदास्सताम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣੇ ਗਏ ਇਹ ਦਸ ਸ਼ੈਵ ਅਵਤਾਰ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਤਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 13

एते दशावतारा हि शंकरस्य महात्मनः । नानासुखप्रदा नित्यं सेवतां निर्विकारतः

ਇਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਦਾ ਅਨੇਕ ਮੰਗਲ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 14

एतद्दशावताराणां माहात्म्यं वर्णितं मुने । सर्वकामप्रदं ज्ञेयं तंत्रशास्त्रादिगर्भितम्

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਦ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਤੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 15

एतासामादिशक्तीनामद्भुतो महिमा मुने । सर्वकामप्रदो ज्ञेयस्तत्रंशास्त्रादिगर्भितः

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਦ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 16

शत्रुमारणकार्य्यादौ तत्तच्छक्तिः परा मता । खल दण्डकरी नित्यम्ब्रह्मतेजोविवर्द्धिनी

ਸ਼ਤਰੂ-ਮਾਰਣ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਖਲਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ (ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवदशावतारवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 18

शैवपर्वसु सर्वेषु योऽधीते भक्तितत्परः । एतदाख्यानममलं सोतिशम्भुप्रियो भवेत्

ਜੋ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਸ਼ੈਵ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਆਖਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ब्रह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत । धनाधिपो हि वैश्यः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਤਰੀ ਜਿੱਤੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਸ਼ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੁਖ-ਖੈਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

शांकरा निजधर्मस्थाः शृण्वन्तश्चरितन्त्विदम् । सुखिनः स्युर्विशेषेण शिवभक्ता भवन्तु च

ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋਣ—ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਬਣਨ।