यक्षेश्वरावतारः (Yakṣeśvara-Avatāra) and the Nīlakaṇṭha Paradigm in the Churning of the Ocean

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । यक्षेश्वरावतारं च शृणु शंभोर्मुनीश्वर । गर्विणं गर्वहन्तारं सताम्भक्तिविवर्द्धनम्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਵਾਂਦਾ, ਗਰਵ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

पुरा देवाश्च दैत्याश्च पीयूषार्थम्महाबलाः । क्षीरोदधिं ममन्थुस्ते सुकृत स्वार्थ सन्धयः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ—ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਪੀਯੂਸ਼ (ਅਮ੍ਰਿਤ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ—ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 3

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीराब्धेस्सुरदानवैः । अग्नेः समुत्थितं तस्माद्विषं कालानलप्रभम्

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਅਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮੰਥ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਉਸ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ ਉੱਭਰਿਆ—ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਦਾ ਸੀ।

Verse 4

तं दृष्ट्वा निखिला देवा दैत्याश्च भयविह्वलाः । विद्रुत्य तरसा तात शंभोस्ते शरणं ययुः

ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜੇ ਅਤੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ।

Verse 5

दृष्ट्वा तं शंकरं सर्वे सर्वदेवशिखामणिम् । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या साच्युता नतमस्तकाः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 6

ततः प्रसन्नो भगवाच्छङ्करो भक्तवत्सलः । पपौ विषं महाघोरं सुरासुरगणार्दनम्

ਤਦ ਭਗਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦਾ ਉਹ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲਿਆ।

Verse 7

पतिं तं विषमं कण्ठे निदधे विषमुल्बणम् । रेजेतेनाति स विभुर्नीलकण्ठो बभूव ह

ਉਸ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ‘ਨੀਲਕੰਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 8

ततः सुरा सुरगणा ममन्थुः पुनरेव तम् । विषदाहविनिर्मुक्ताः शिवानुग्रहतोऽखिलाः

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਥਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 9

तातो बहूनि रत्नानि निस्सृतानि ततो मुने । अमृतं च पदार्थं हि सुरदानवयोर्मुने

ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਨਿਕਲੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਥਨ ਤੋਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ।

Verse 10

तत्पपुः केवलन्देवा नासुराः कृपया हरेः । ततो बभूव सुमहद्रत्नं तेषां मिथोऽकदम्

ਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੇਵਲ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪਿਆ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰਤਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

Verse 11

द्वन्द्वयुद्धम्बभूवाथ देवदानवयोर्मुने । तत्र राहुभयाच्चन्द्रो विदुद्राव तदर्दितः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੱਜ ਗਿਆ।

Verse 12

जगाम सदनं शंभोः शरणम्भय विह्वलः । सुप्रणम्य च तुष्टाव पाहिपाहीति संवदन्

ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ—“ਪਾਹਿ, ਪਾਹਿ!”

Verse 13

ततस्सतामभयदः शंकरो भक्तवत्सलः । दध्रे शिरसि चन्द्रं स विभुश्शरणमागतम्

ਤਦ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

अथागतस्तदा राहुस्तुष्टाव सुप्रणम्य तम् । शंकरं सकलाधीशं वाग्भिरिष्टाभिरादरात्

ਫਿਰ ਰਾਹੂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਅਧੀਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 15

शंभुस्तन्मतमाज्ञाय तच्छिरांस्यच्युतेन ह । पुरा छिन्नानि वै केतुसंज्ञानि निदधे गले

ਉਹ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਤੋਂ ਉਹ ਸਿਰ ਕਟਵਾਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਰ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ‘ਕੇਤੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਭੂਸ਼ਣ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां यक्षेश्वरावतारवर्णनं नाम षोडशोध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 17

विष्णुप्रभृतयः सर्व्वे बभूवुश्चातिगर्विताः । बलानि चांकुरंतोन्तश्शिवमायाविमोहिताः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵਧਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 18

ततस्स शंकरो देवः सर्वाधीशोथ गर्वहा । यक्षो भूत्वा जगामाशु यत्र देवाः स्थिता मुने

ਤਦੋਂ ਸਰਵਾਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਯਕਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਖੜੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 19

सर्वान्दृष्ट्वाच्युतमुखान्देवान्यक्षपतिस्स वै । महागर्वाढ्यमनसा महेशाः प्राह गर्वहा

ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯਕਸ਼ਪਤੀ (ਕੁਬੇਰ)—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਹਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ—ਅਹੰਕਾਰ-ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 20

यक्षेश्वर उवाच । किमर्थं संस्थिता यूयमत्र सर्वे सुरा मिथः । किमु काष्ठाखिलम्ब्रूत कारणं मेनुपृच्छते

ਯਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਇੱਥੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਖੜੇ ਹੋ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਲੁਕਾਏ ਸੱਚਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।”

Verse 21

देवा ऊचुः । अभूदत्र महान्देव रणः परमदारुणः । असुरा नाशितास्सर्वेऽवशिष्टा विद्रुता गताः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਜੋ ਬਚੇ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।

Verse 22

वयं सर्वे महावीरा दैत्यघ्ना बलवत्तराः । अग्रेस्माकं कियन्तस्ते दैत्य क्षुद्रबलास्सदा

ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਹਾਵੀਰ ਹਾਂ, ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਬਲ। ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਦੈਤ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਿੱਘੇ ਬਲ ਵਾਲਾ ਹੈਂ?

Verse 23

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सुराणां गर्वगर्भितम् । गर्वहासौ महादेवो यक्षरूपो वचोऽब्रवीत्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰਭਿਤ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਦੇਵ ਯਕਸ਼-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 24

यक्षेश्वर उवाच । हे सुरा निखिला यूयं मद्वचश्शृणुतादरात् । यथार्थं वच्मि नासत्यं सर्वगर्वापहारकम्

ਯਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵੋ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਯਥਾਰਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬਚਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਰਵ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 25

गर्व्वमेनं न कुरुत कर्त्ता हर्त्ताऽपरः प्रभुः । विस्मृताश्च महेशानं कथयध्वम्वृथाबलाः

ਇਹ ਗਰਵ ਨਾ ਕਰੋ; ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰਤਾ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਬਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋ।

Verse 26

युष्माकञ्चेत्स हि मदो जानतां स्वबलम्महत् । मत्स्थापितं तृणमिदं छिन्त स्वास्त्रैश्च तैस्सुराः

ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਬਲ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਇਹ ਤਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿਓ।

Verse 27

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वैकतृणन्तेषां निचिक्षेप पुरस्ततः । जह्रे सर्वमदं यक्षरूप ईशस्सतांगतिः

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਸ ਈਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕੋ ਤਿੰਨਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਯਕਸ਼-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 28

अथ सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखा वीरमानिनः । कृत्वा स्वपौरुषन्तत्र स्वायुधानि विचिक्षिपुः

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਵੀਰਤਵ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਯੁਧ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗੇ।

Verse 29

तत्रासन् विफलान्याशु तान्यस्त्राणि दिवौकसाम् । शिवप्रभावतस्तेषां मूढगर्वापहारिणः

ਉੱਥੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਏ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹ-ਜਨਿਤ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 30

अथासीत्तु नभोवाणी देवविस्मयहारिणी । यक्षोऽयं शंकरो देवाः सर्वगर्वापहारकः

ਤਦ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕੀਤਾ—“ਹੇ ਦੇਵੋ, ਇਹ ‘ਯਕਸ਼’ ਆਪ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।”

Verse 31

कर्ता हर्त्ता तथा भर्त्ताऽयमेव परमेश्वरः । एतद्बलेन वलिनो जीवाः सर्वेऽन्यथा न हि

ਕਰਤਾ, ਹਰਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤਾ—ਉਹੀ ਇਕ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 32

अस्य मायाप्रभावाद्वै मोहिताः स्वप्रभुं शिवम् । मदतो बुबुधु नैवाद्यापि बोधतनुम्प्रभुम्

ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੋਧ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 33

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा नभोवाणीं बुबुधुस्ते गतस्मयाः । यक्षेश्वरम्प्रणेमुश्च तुष्टुवुश्च तमीश्वरम्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 34

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव सर्वगर्वापहारक । यक्षेश्वरमहालील माया तेत्यद्भुता प्रभो

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਸਭ ਗਰਵ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਾਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।

Verse 35

मोहिता माययाद्यापि तव यक्षस्वरूपिणः । सगर्वमभिभाषन्तस्त्वत्पुरो हि पृथङ्मयाः

ਹੇ ਸ਼ਿਵ! ਅੱਜ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਯਕਸ਼-ਸਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੀ ਵਿਆਪ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।

Verse 36

इदानीं ज्ञानमायातन्तवैव कृपया प्रभो । कर्ता हर्ता च भर्ता च त्वमेवान्यो न शंकर

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਰਤਾ, ਹਰਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ; ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 37

त्वमेव सर्वशक्तीनां सर्वेषां हि प्रवर्तकः । निवर्तकश्च सर्वेशः परमात्माव्ययोऽद्वयः

ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੋ; ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼, ਤੁਸੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੋ।

Verse 38

यक्षेश्वरस्वरूपेण सर्वेषां नो मदो हृतः । इतो मन्यामहे तत्तेनुग्रहो हि कृपालुना

ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 39

अथो स यक्षनाथोऽनुगृह्य वै सकलान् सुरान् । विबोध्य विविधैर्वाक्यैस्तत्रैवान्तरधीयत

ਫਿਰ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 40

इत्थं स वर्णितः शम्भोरवतारः सुखावहः । यक्षेश्वराख्यस्सुखदस्सतान्तुष्टोऽभयंकरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ‘ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭੈ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 41

इदमाख्यानममलं सर्वगर्वापहारकम् । सतां सुशान्तिदन्नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्

ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਸਾਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा सुधीः पुमान् । सर्वकामानवाप्नोति ततश्च लभते गतिम्

ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਮੋਖਸ਼—ਪਾਂਦਾ ਹੈ।