Viśvānara-Gṛhapati Upākhyāna — Śivasya Agni-gṛhe Avatāraḥ (The Account of Viśvānara Gṛhapati and Śiva’s Descent into the House of Fire)
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਸੁਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਂਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ‘ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ’ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਰਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ, ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਦਰਸ਼ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ—ਅਗਨੀ-ਸੇਵਾ, ਪੰਚਯਜ੍ਞ, ਛਟਕਰਮ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਣ, ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਣ—ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੱਸੀਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ‘ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸੁਖ ਪੂਰੇ ਹੋਏ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅਗਨੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ-ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਸੰਭਵ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । शृणु ब्रह्मसुत प्रीत्या चरितं शशिमौलिनः । सोऽवतीर्णो यथा प्रीत्या विश्वानरगृहे शिवः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਾਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ। ਸੁਣ, ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਘਰ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 2
नाम्ना गृहपतिः सोऽभूदग्निलोकपतिर्मुने । अग्निरूपस्तेजसश्च सर्व्वात्मा परमः प्रभुः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ‘ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਗਨੀ ਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ। ਉਹ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ, ਤੇਜੋਮਈ—ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 3
नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरे पुरा । पुरारिभक्तः पुण्यात्मा भवद्विश्वानरो मुनिः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ, ਨਰਮਪੁਰ ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਗਤ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ—ਜੋ ਤੇਰਾ ਹੀ ਪੂਰਵ ਅਵਤਾਰ ਸੀ—ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 4
ब्रह्मचर्य्याश्रमे निष्ठो ब्रह्मयज्ञरतस्सदा । शाण्डिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजो निधिर्व्वशी
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਜਪ) ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਜਿਤੂ ਸੀ।
Verse 5
विज्ञाताखिलशास्त्रार्थस्सदाचाररतस्सदा । शैवाचारप्रवीणोऽति लौकिकाचारविद्वरः
ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ। ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਵੀਣ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਆਚਾਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ।
Verse 6
चित्ते विचार्य्य गृहिणीगुणान्विश्वानरः शुभान् । उदुवाह विधानेन स्वोचितां कालकन्यकाम्
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਲਕਨਿਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 7
अग्निशुश्रूषणरतः पञ्चयज्ञपरायणः । षट्कर्मनिरतो नित्यं देवपित्रतिथिप्रियः
ਉਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ, ਨਿੱਤ ਛਟਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ।
Verse 8
एवम्बहुतिथे काले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्य्या शुचिष्मती नाम भर्तारम्प्राह सुव्रता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਜੇਠੇ ਜਨਮੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ—ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀ—ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ।
Verse 9
नाथ भोगा मया सर्वे भुक्ता वै त्वत्प्रसादतः । स्त्रीणां समुचिता ये स्युस्त्वां समेत्य मुदावहाः
ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਸੁਖ ਉਚਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਮਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
एवम्मे प्रार्थितन्नाथ चिराय हृदि संस्थितम् । गृहस्थानां समुचितं त्वमेतद्दातुमर्हसि
ਹੇ ਨਾਥ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ—ਉਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 11
विश्वानर उवाच । किमदेयं हि सुश्रोणि तव प्रियहितैषिणी । तत्प्रार्थय महाभागे प्रयच्छाम्यविलम्बितम्
ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਅਦੇਯ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਹਿਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਮੰਗੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 12
महेशितुः प्रसादेन मम किञ्चिन्न दुर्लभम् । इहामुत्र च कल्याणि सर्वकल्याणकारिणः
ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਲਿਆਣਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य वचः पत्युस्तस्य सा पतिदेवता । उवाच हृष्यद्वदना करौ बद्ध्वा विनीतिका
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਪਤੀਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ—ਜਿਸਦਾ ਮੁਖ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।
Verse 14
शुचिष्मत्युवाच । वरयोग्यास्मि चेन्नाथ यदि देयो वरो मम । महेशसदृशम्पुत्रन्देहि नान्यं वरं वृणे
ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਥ! ਜੇ ਮੈਂ ਵਰ ਦੀ ਯੋਗ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੀ।
Verse 15
नन्दीश्वर उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्स शुचिव्रतः । क्षणं समाधिमाधाय हृद्येतत्समचिन्तयत्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁਚਿਵ੍ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 16
अहो किं मे तया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम् । मनोरथपथाद्दूरमस्तु वा स हि सर्व्वकृत्
ਹਾਏ! ਉਸ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੀ ਮੰਗਿਆ ਹੈ—ਕੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ? ਆਮ ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਸਹੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ (ਸ਼ਿਵ) ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 17
तेनैवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शम्भुना । व्याहृतं कोऽन्यथा कर्त्तुमु त्सहेत भवेदिदम्
ਸ਼ੰਭੂ ਆਪ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੌਣ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 18
नन्दीश्वर उवाच । इति सञ्चिंत्य स मुनिर्विश्वानर उदारधीः । ततः प्रोवाच ताम्पत्नीमेकपत्नीव्रते स्थितः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ, ਜੋ ਏਕ-ਪਤਨੀ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 19
नन्दीश्वर उवाच । इत्थमाश्वास्य ताम्पत्नीञ्जगाम तपसे मुनिः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोऽधि तिष्ठति
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ, ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 20
प्राप्य वाराणसीं तूर्णं दृष्ट्वा ताम्मणिकर्णिकाम् । तत्याज तापत्रितयमपि जन्मशतार्जितम्
ਤੁਰੰਤ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
दृष्ट्वा सर्वाणि लिंगानि विश्वेशप्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुण्डेषु वापीकूपसरस्सु च
ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁੰਡਾਂ, ਬਾਵੜੀਆਂ, ਕੂਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਭਰੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 22
नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीं शर्वां प्रणम्य च । सम्पूज्य कालराजञ्च भैरवम्पापभक्षणम्
ਸਾਰੇ ਵਿਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲਰਾਜ ਅਤੇ ਪਾਪਭੱਖਕ ਭੈਰਵ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 23
दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवम्परितोष्य च
ਦੰਡਨਾਇਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਣਾਂ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਦਿਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 24
लोकार्कमुखसूर्यांश्च प्रणम्य स पुनःपुनः । कृत्वा च पिण्डदानानि सर्वतीर्थेष्वतन्द्रितः
ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਖ-ਸਰੂਪ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 25
सहस्रभोजनाद्यैश्च मुनीन्विप्रान्प्रतर्प्य च । महापूजोपचारैश्च लिंगान्यभ्यर्च्य भक्तितः
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭੋਜਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਹਾਪੂਜਾ ਦੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 26
असकृच्चिन्तयामास किं लिंगं क्षिप्रसिद्धिदम् । यत्र निश्चलतामेति तपस्तनयकाम्यया
ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—“ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਵੇ?”
Verse 27
क्षणं विचार्य्य स मुनिरिति विश्वानरस्सुधीः । क्षिप्रम्पुत्रप्रदं लिंगं वीरेशम्प्रशशंस ह
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੇ ‘ਵੀਰੇਸ਼’ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ—“ਇਹ ਲਿੰਗ ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 28
असंख्यातास्सहस्राणि सिद्धाः सिद्धिं गतास्ततः । सिद्धलिंगमिति ख्यातन्तस्माद्वीरेश्वरम्परम्
ਉੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਸਿੱਧਲਿੰਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਰਮ ‘ਵੀਰੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 29
वीरेश्वरम्महालिंगमब्दमभ्यर्च्य भक्तितः । आयुर्मनोरथं सर्वं पुत्रादिकमनेकशः
ਜੋ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ‘ਵੀਰੇਸ਼ਵਰ’ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸਭ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अहमप्यत्र वीरेशं समाराध्य त्रिकालताः । आशु पुत्रमवाप्स्यामि यथाभिलषितं स्त्रिया
ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਵੇਲੇ ਵੀਰੇਸ਼ ਦਾ ਆਰਾਧਨ ਕਰਾਂਗੀ; ਫਿਰ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਨਚਾਹਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 31
नन्दीश्वर उवाच । इति कृत्वा मतिन्धीरो विप्रो विश्वानरः कृती । चन्द्रकूपजले स्नात्वा जग्राह नियमं व्रती
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਮਨ ਵਾਲਾ, ਸਮਰੱਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਚੰਦਰਕੂਪ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵ੍ਰਤੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 32
एकाहारोऽभवन्मासं मासं नक्ताशनोऽभवत् । अयाचिताशनो मासम्मासन्त्यक्ताशनः पुनः
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ‘ਤੇ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਹਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
पयोव्रतोऽभवन्मासम्मासम्मासं शाक फलाशनः । मासम्मुष्टितिलाहारो मासं पानीयभोजनः
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਯੋਵ੍ਰਤ ਰੱਖਿਆ; ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਸਾਗ ਤੇ ਫਲ ਹੀ ਖਾਧੇ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਮਹੀਨਾ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਇਆ।
Verse 34
पञ्चगव्याशनो मासम्मासञ्चान्द्रायणव्रती । मासं कुशाग्रजलभुग्मासं श्वसनभक्षणः
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਉਹ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕੇਵਲ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜੀਵਿਆ।
Verse 35
एवमब्दमितं कालन्तताप स तपोऽद्भुतम् । त्रिकालमर्चयद्भक्त्या वीरेशं लिङ्गमुत्तमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਉੱਤਮ ਵੀਰੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 36
अथ त्रयोदशे मासि स्नात्वा त्रिपथगाम्भसि । प्रत्यूष एव वीरेशं यावदायाति स द्विजः
ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵੇਰ-ਸਵੇਰ ਹੀ ਵੀਰੇਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 37
तावद्विलोकयाञ्चक्रे मध्ये लिंगन्तपोधनः । विभूतिभूषणम्बालमष्टवर्षाकृतिं शिशुम्
ਤਦ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਤਪੋਧਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਾਲ-ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 38
आकर्णायतनेत्रञ्च सुरक्तदशनच्छदम् । चारुपिंगजटामौलि न्नग्नप्रहसिताननम्
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਸਨ; ਹੋਠ ਅਤੇ ਦੰਦ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਸੁੰਦਰ ਪਿੰਗਲ ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਮੌਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾ ਆਵਰਨ ਨਗਨ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੀ।
Verse 39
शैशवोचितनेपथ्यधारिणञ्चितिधारिणम् । पठन्तं श्रुतिसूक्तानि हसन्तं च स्वलीलया
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੋਭਦੇ ਗਹਿਣੇ ਧਾਰੇ, ਸ਼ਿਖਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੂਕਤ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਿਆਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 40
तमालोक्य मुदम्प्राप्य रोमकञ्चुकितो मुनिः । प्रोच्चचार हृदालापान्नमोस्त्विति पुनः पुनः
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਛਾ ਗਿਆ। ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ—“ਨਮੋऽਸਤੁ, ਨਮੋऽਸਤੁ।”
Verse 41
अभिलाषप्रदैः पद्यैरष्टभिर्बालरूपिणम् । तुष्टाव परमानन्दं शंभुं विश्वानरः कृती
ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਅੱਠ ਪਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 42
विश्वानर उवाच । एकम्ब्रह्मैवाद्वितीयं समस्तं सत्यंसत्यं नेह नानास्ति किञ्चित् । एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे तस्मादेकन्त्वाम्प्रपद्ये महेशम्
ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੀ—ਇੱਥੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਬਹੁਤਾਈ ਨਹੀਂ। ਇਕੋ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼, ਮੈਂ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਤੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 43
कर्ता हर्त्ता त्वं हि सर्वस्य शम्भो नानारूपेष्वेकरूपोऽप्यरूपः । यद्वत्प्रत्यग्धर्म एकोऽप्यनेकस्तस्मान्नान्यन्त्वां विनेशम्प्रपद्ये
ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਸਭ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਇਕ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਰੂਪਾਤੀਤ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਅੰਤਰਾਤਮਾ-ਧਰਮ ਕਰਮ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਕ ਤੱਤ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 44
रज्जो सर्पश्शुक्तिकायां च रौप्यं नैरः पूरस्तन्मृगाख्ये मरीचौ । यद्यत्सद्वद्विष्वगेव प्रपञ्चो यस्मिञ्ज्ञाते तम्प्रपद्ये महेशम्
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ, ਸੀਪੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਭਰਮ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਰਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਨਗਰ ਦਾ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮੋਹ ਸਮਝ ਆ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 45
तोये शैत्यं दाहकत्वं च वह्नौ तापो भानौ शीतभानौ प्रसादः । पुष्पे गन्धो दुग्धमध्येऽपि सर्पिर्यत्तच्छंभो त्वं ततस्त्वाम्प्रपद्ये
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਾਪ, ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਸਾਦ; ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਘਿਉ—ਜੋ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ, ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 46
शब्दं गृह्णास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रस्यप्राणस्त्वं त्र्यंघ्रिरायासि दूरात् । त्र्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोऽप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वाम्प्रपद्ये
ਤੂੰ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸੁਗੰਧ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰੋਂ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈਂ। ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ; ਜੀਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਰਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 47
नो वेद त्वामीश साक्षाद्धि वेदो नो वा विष्णुर्नो विधाताखिलस्य । नो योगीन्द्रानेन्द्रमुख्याश्च देवा भक्तो वेदस्त्वामतस्त्वाम्प्रपद्ये
ਹੇ ਈਸ਼! ਵੇਦ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨਾ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨਾ ਸਭ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ। ਨਾ ਯੋਗੀੰਦਰ, ਨਾ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਦੇਵ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 48
नो ते गोत्रं नो सजन्मापि नाशो नो वा रूपं नैव शीलन्न देशः । इत्थम्भूतोऽपीश्वरस्त्वं त्रिलोक्यास्सर्वान्कामान्पूरयेस्त्वं भजे त्वाम्
ਨਾ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਗੋਤ੍ਰ ਹੈ, ਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਨਮ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾਸ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਕੋਈ ਸੀਮਿਤ ਰੂਪ, ਨਾ ਲੋਕਿਕ ਸ਼ੀਲ, ਨਾ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਠਿਕਾਣਾ। ਇਉਂ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ, ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹਾਂ।
Verse 49
त्वत्तस्सर्वं त्वं हि सर्वं स्मरारे त्वं गौरीशस्त्वं च नग्नोऽतिशान्तः । त्वं वै वृद्धस्त्वं युवा त्वं च बालस्तत्त्वं यत्किं नान्यतस्त्वां नतोऽहम्
ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਮਰਾਰੇ। ਤੂੰ ਗੌਰੀ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਹੈਂ, ਅਤਿ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਬੁੱਢਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਜਵਾਨ, ਤੂੰ ਹੀ ਬਾਲਕ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੱਤ ਹੈ ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 50
नन्दीश्वर उवाच । स्तुत्वेति विप्रो निपपात भूमौ संबद्धपाणिर्भवतीह यावत् । तावत्स बालोऽरिबलवृद्धवृद्धः प्रोवाच भूदेवमतीव हृष्टः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂਗਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਬਾਲਕ, ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਅਤਿ ਪਰਿਪੱਕ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭੂਦੇਵ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 51
बाल उवाच । विश्वानर मुनिश्रेष्ठ भूदेवाहं त्वयाद्य वै । तोषितस्सुप्रसन्नात्मा वृणीष्व वरमुत्तमम्
ਬਾਲਕ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ, ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਭੂਦੇਵ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹਾਂ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰ ਮੰਗ।
Verse 52
तत उत्थाय हृष्टात्मा सुनिर्विश्वानरः कृती । प्रत्यब्रवीन्मुनिश्रेष्ठः शंकरम्बालरूपिणम्
ਫਿਰ ਖੁਸ਼ ਦਿਲ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਮੁਨੀ ਸੁਨਿਰਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
Verse 53
विश्वानर उवाच । महेश्वर किमज्ञातं सर्वज्ञस्य तव प्रभो । सर्वान्तरात्मा भगवाच्छर्वस्सर्व्वप्रदो भवान्
ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਰਵਜ੍ਞ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਅਗਿਆਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੋ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਰਵ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ।
Verse 54
याच्ञाम्प्रति नियुक्तम्मां किं ब्रूषे दैन्यकारिणीम् । इति ज्ञात्वा महेशान यथेच्छसि तथा कुरु
ਯਾਚਨਾ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਕਰੋ।
Verse 55
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवो विश्वानरस्य हि । शुचिश्शुचिव्रतस्याथ शुचिस्मित्वाब्रवीच्छिशुः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਲਕ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 56
त्वया शुचे शुचिष्मत्यां योऽभिलाषः कृतो हृदि । अचिरेणैव कालेन स भविष्यत्यसंशयम्
ਹੇ ਸ਼ੁਚੀ, ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ! ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਛਾ ਉੱਠੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 57
तव पुत्रत्वमेष्यामि शुचिष्मत्यां महामते । ख्यातो गृहपतिर्नाम्ना शुचिस्सर्व्वामरप्रियः
ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਆਵਾਂਗਾ। ‘ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂਗਾ—ਸ਼ੁਚੀ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 58
अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । अब्दत्रिकालपठनात्कामदं शिवसन्निधौ
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਅਭਿਲਾਸ਼ਾਸ਼ਟਕ’ ਸਤੋਤ੍ਰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
एतत्स्तोत्रप्रपठनं पुत्रपौत्रधनप्रदम् । सर्व्वशान्तिकरश्चापि सर्व्वापत्तिविनाशनम्
ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਪੱਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
स्वर्गापवर्गसम्पत्तिकारकन्नात्र संशयः । सर्व्वस्तोत्रसमं ह्येतत्सर्व्वकामप्रदं सदा
ਇਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖਸ਼) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
प्रातरुत्थाय सुस्नातो लिंगमभ्यर्च्य शाम्भवम् । वर्षं जपन्निदं स्तोत्रमपुत्रः पुत्रवान्भवेत्
ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਭਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਨਿਸੰਤਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
अभिलाषाष्टकमिदन्न देयं यस्य कस्यचित् । गोपनीयं प्रयत्नेन महावन्ध्याप्रसूतिकृत्
ਇਹ ‘ਅਭਿਲਾਸ਼ਾਸ਼ਟਕ’ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾ-ਬਾਂਝਪਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
स्त्रिया वा पुरुषेणापि नियमाल्लिंगसन्निधौ । अब्दजप्तमिदं स्तोत्रम्पुत्रदन्नात्र संशयः
ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ—ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 64
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वान्तर्दधे शम्भुर्बालरूपः सतां गतिः । सोऽपि विश्वानरो विप्रो हृष्टात्मा स्वगृहं ययौ
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ, ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Nandīśvara narrates how Śiva (Śaśimauli) descends (avatīrṇa) into the context of Viśvānara Gṛhapati—an agni-centered exemplary householder—thereby arguing that Śiva’s grace is accessible through disciplined domestic ritual life, not only through renunciation.
Agni functions as a double symbol: the external sacrificial fire maintained by the gṛhastha and the internal fire of purity/discipline that "cooks" karma into spiritual readiness. The title Gṛhapati further sacralizes the household as a legitimate altar-space where Śiva can be encountered through ācāra.
Śiva is highlighted as Śaśimauli (the moon-crested Lord) and as sarvātmā paramaḥ prabhuḥ in theological description; the chapter’s emphasis is less on a named avatāra-form and more on Śiva’s anugraha manifesting through the agni-centered household setting.