संहाररूप-प्रादुर्भावः (Manifestation of Śiva’s Saṃhāra-Form)
ਅਧਿਆਇ 12 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਵਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼-ਵਿਆਪੀ, ਅਜੇਯ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਤੇਜ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਗ ਦਾ; ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗਾ—ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜੈਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਹਸ੍ਰ ਬਾਹੂ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਕਰਾਲ, ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਜ੍ਵਲੰਤ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ-ਗਰਜਨਾ ਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹਾਜ਼ਰੀ। ਗੂੜ੍ਹ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲਯ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਭਿਆਨਕਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਰਬਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਤੇਜ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । नन्दीश्वर महाप्राज्ञ विज्ञातन्तदनन्तरम् । ममोपरि कृपां कृत्वा प्रीत्या त्वन्तद्वदाधुना
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ! ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸ।
Verse 2
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः क्रोधविह्वलः । निनदन्ननु वेगेन तं ग्रहीतुम्प्रचक्रमे
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਨਰਸਿੰਹ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਚਾਨਕ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 3
अत्रान्तरे महाघोरं प्रत्यक्षभयकारणम् । गगनव्यापि दुर्धर्षं शैवतेजस्समुद्भवम्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਮਹਾ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਇਆ—ਸਿੱਧਾ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਅਦਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ।
Verse 4
वीरभद्रस्य तद्रूमदृश्यन्तु ततः क्षणात् । तद्वै हिरण्मयं सौम्यं न सौरन्नाग्निसम्भवम्
ਫਿਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸੁਵਰਨਮਯ ਤੇ ਸੁਮਧੁਰ ਸੀ—ਨਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਨਾ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ।
Verse 5
न तडिच्चन्द्रसदृशमनौपम्यम्महेश्वरम् । तदा तेजांसि सर्वाणि तस्मिंल्लीनानि शंकरे
ਉਹ ਅਨੁਪਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੇਜ ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਤੇਜ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 6
न तद्व्योम महत्तेजो व्यक्तान्तश्चाभवत्ततः । रुद्रसाधारणं चैव चिह्नितं विकृताकृति
ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀਮਾ—ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ—ਉਭਰੀ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਚਿਹਨਿਤ, ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 7
ततस्संहाररूपेण सुव्यक्तं परमेश्वरः । पश्यतां सर्वदेवानां जयशब्दादिमंगलैः
ਤਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ‘ਜੈ’ ਆਦਿ ਮੰਗਲ-ਘੋਸ਼ ਗੂੰਜ ਉਠੇ।
Verse 8
सहस्रबाहुर्जटिलश्चन्द्रार्द्धकृतशेखरः । समृद्धोग्रशरीरेण पक्षाभ्याञ्चञ्चुना द्विजः
ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੂ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤੇ ਉਗ੍ਰ ਦੇਹ ਨਾਲ ਪੰਖਾਂ ਅਤੇ ਚੋਂਚ ਵਾਲੇ ‘ਦ੍ਵਿਜ’—ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਟੇ।
Verse 9
अतितीक्ष्णो महादंष्ट्रो वज्रतुल्यनखायुधः । कण्ठे कालो महाबाहुश्चतुष्पाद्वह्निसन्निभः
ਉਹ ਅਤਿ ਤੀਖ਼ੇ, ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਨਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਚੌਪਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਸਨ।
Verse 10
युगान्तोद्यतजीमूतभीमगम्भीरनिस्वनः । महाकुपितकृत्याग्निव्यावृत्तनयनत्रयः
ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਜਲਦੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼-ਅੱਗ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 11
स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठश्च हुंकारसंयुतो हरः । ईदृग्विधस्वरूपश्च ह्युग्र आविर्बभूव ह
ਹਰ ਦੇ ਦੰਦ, ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਗੂੰਜਦੇ ‘ਹੁੰ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शरभावतारवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਰਭ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 13
अथ विभ्रम्य पक्षाभ्यां नाभिपादान्विदारयन् । पादान्बबंध पुच्छेन बाहुभ्याम्बाहु मण्डलम्
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਭਾਗ ਚੀਰ ਕੇ ਫਾੜਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
भिन्दन्नुरसि बाहुभ्यान्निजग्राह हरो हरिम् । ततो जगाम गगनन्देवैस्सह महर्षिभिः
ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ।
Verse 15
सहसैवाभयाद्विष्णुं स हि श्येन इवोरगम् । उत्क्षिप्योत्क्षिप्य संगृह्य निपात्य च निपात्य च
ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕੱਸ ਕੇ ਫੜ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 16
उड्डीयोड्डीय भगवान्पक्षघातविमोहितम् । हरीं हरस्तं वृषभं विवेशानन्त ईश्वरः
ਵਾਰ ਵਾਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰ—ਅਨੰਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਉਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਪਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਹਰਿ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 17
अनुयान्तं सुरास्सर्वे नमोवाक्येन तुष्टुवुः । प्रणेमुस्सादरं प्रीत्या ब्रह्माद्याश्च मुनीश्वराः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਮੋ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 18
नीयमानः परवशो दीनवक्त्रः कृताञ्जलिः । तुष्टाव परमेशानं हरिस्तं ललिताक्षरैः
ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਬੇਬਸ ਤੇ ਉਦਾਸ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਹਰਿ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 19
नाम्नामष्टशतेनैव स्तुत्वा ताम्मृडमेव च । पुनश्च प्रार्थयामास नृसिंहः शरभेश्वरम्
ਅੱਠ ਸੌ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਮ੍ਰਿਡ—ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਨਰਸਿੰਹ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਭ-ਰੂਪ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਰਭੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 20
यदायदा ममाज्ञेयं मतिस्स्याद्गर्वदूषिता । तदातदाऽपनेतव्या त्वयैव परमेश्वर
ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤਦ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਭਰਮ ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । एवं विज्ञापयन्प्रीत्या शङ्करं नरकेसरी । नत्वाऽशक्तोऽभवद्विष्णु जीवितान्त पराजितः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਨਰਕੇਸਰੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 22
तद्वक्त्रं शेषगात्रान्तं कृत्वा सर्वस्वविग्रहम् । शक्तियुक्तं तदीयांगं वीरभद्रः क्षणात्ततः
ਫਿਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮੁਖ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੂਰਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
नन्दीश्वर उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवाश्शारभं रूपमास्थितम् । तुष्टुवुः शंकरं देवं सर्वलोकैकशंकरम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਰਭ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਮੰਗਲਕਰਤਾ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 24
देवा ऊचुः । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्रादिसुराः सर्वे महर्षयः । दितिजाद्याः सम्प्रसूतास्त्वत्तस्सर्वे महेश्वर
ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਸਾਰੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਵਰਗ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 25
ब्रह्मविष्णुमहेन्द्राश्च सूर्याद्यानसुरान्सुराम् । त्वं वै सृजसि पास्यत्सि त्वमेव सकलेश्वरः
ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ।
Verse 26
यतो हरसि संसारं हर इत्युच्यते बुधैः । निगृहीतो हरिर्यस्माद्धर इत्युच्यते बुधैः
ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ “ਹਰ” ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਹਰਿ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਿਗ੍ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ “ਹਰ” ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 27
यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा । अतोऽस्मान्पाहि भगवन् सुरादानैरभीप्सितैः
ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 28
त्वं महापुरुषः शम्भुः सर्वेशस्सुरनायकः । निःस्वात्मा निर्विकारात्मा परब्रह्म सतां गतिः
ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਪੁਰਖ ਸ਼ੰਭੂ ਹੋ—ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕ। ਤੁਸੀਂ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਆਤਮਾ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੋ।
Verse 29
दीनबन्धुर्दया सिन्धुऽरद्भुतोतिः परात्मदृक् । प्राज्ञो विराट्विभुस्सत्यः सच्चिदानन्दलक्षणः
ਉਹ ਦੀਨਾਂ ਦਾ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਦਇਆ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਾਜ্ঞ—ਵਿਰਾਟ ਸਰੂਪ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਹੈ।
Verse 30
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य वचः शम्भुर्देवानां परमेश्वरः । उवाच तान् सुरान्देवमहर्षींश्च पुरातनान्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੇਵ-ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 31
यथा जलं जले क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् । एक एव तदा विष्णुः शिवे लीनो न चान्यथा
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਪੈ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ— ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 32
एको विष्णुर्नृसिंहात्मा सदर्पश्च महाबलः । जगत्संहारकरणे प्रवृत्तो नरकेसरी
ਵਿਸ਼ਨੂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ— ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰਯੁਕਤ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ— ਨਰਕੇਸਰੀ ਬਣ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।
Verse 33
प्रार्थनीयो नमस्तस्मै मद्भक्तैस्सिद्धिकारिभिः । मद्भक्तप्रवरश्चैव मद्भक्तवर दायकः
ਉਹ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਜੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 34
नन्दीश्वर उवाच । एतावदुक्त्वा भगवान् पक्षिराजो महाबलः । पश्यतां सर्वदेवानान्तत्रैवान्तरधीयत
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭਗਵਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 35
वीरभद्रोऽपि भगवान्गणाध्यक्षो महाबलः । नृसिंहकृत्तिं निष्कृष्य समादाय ययौ गिरिम्
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਮਹਾਬਲੀ—ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਖਾਲ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਤਾਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 36
नृसिंहकृत्तिवसनस्तदाप्रभृति शंकरः । तद्वक्त्रं मुण्डमालायां नायकत्वेन कल्पितम्
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੀ ਖਾਲ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ (ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ) ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੰਡਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 37
ततो देवा निरातङ्का कीर्त्तयन्तः कथामिमाम् । विस्मयोत्फुल्लनयना जग्मुः सर्वे यथागतम्
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਭ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 38
य इदम्परमाख्यानं पुण्यं वेदरसान्वितम् । पठति शृणुयाच्चैव सर्व्वान्कामानवाप्नुयात्
ਜੋ ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ—ਵੇਦ-ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यम्पुष्टिवर्द्धनम् । सर्वविघ्रप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
ਇਹ ਧੰਨਤਾ, ਯਸ਼, ਆਯੁ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਬਲ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਵਾਧਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
दुःखप्रशमनं वाञ्छासिद्धिदं मंगलालयम् । अपमृत्युहरं बुद्धिप्रदं शत्रुविनाशनम्
ਇਹ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ; ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਸਦਬੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
इदन्तु शरभाकारं परं रूपम्पिनाकिनः । प्रकाशनीयं भक्तेषु शंकरस्य चरेषु वै
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਹੈ—ਸ਼ਰਭ-ਆਕਾਰ ਸ਼ੰਕਰ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
तैरेव पठितव्यं च श्रोतव्यं च शिवात्मभिः । नवधा भक्तिदं दिव्यमन्तःकरणबुद्धिदम्
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਆਤਮਾ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਨਵਧਾ ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਬੋਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
शिवोत्सवेषु सर्वेषु चतुर्दश्यष्टमीषु च । पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु शिवसन्निधिकारणम्
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਭ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਠ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਤਕਾਲ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 44
चौरव्याघ्रनृसिंहात्मकृत राजभयेषु च । अन्येषूत्पातभूकम्पदस्य्वादिपांसुवृष्टिषु
ਚੋਰਾਂ, ਬਾਘਾਂ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ-ਸਰੂਪ ਡਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਭਯ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਤਪਾਤ, ਭੂਚਾਲ, ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਵੀ—(ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ)।
Verse 45
उल्कापाते महावाते विनावृष्ट्यतिवृष्टिषु । पठेद्यः प्रयतो विद्वाञ् शिवभक्तो दृढव्रतः
ਉਲਕਾ-ਪਾਤ, ਮਹਾਂ ਹਵਾ, ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਵਰਖਾ ਦੇ ਵੇਲੇ—ਜੋ ਸੰਯਮੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
यः पठेच्छृणुयाद्वापि निष्कामो व्रतमैश्वरम् । रुद्रलोकं समासाद्य रुद्रस्यानुचरो भवेत्
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਅਨੁਚਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 47
रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रेण सह मोदते । ततस्सायुज्यमाप्नोति शिवस्य कृपया मुने
ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ-ਐਕ੍ਯ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A crisis sequence culminates in the sudden emergence of a mahāghora, sky-pervading Śaiva tejas and the clear manifestation of Parameśvara in saṃhāra-form before the devas, arguing that all radiance and agency resolve into Śiva rather than standing as independent powers.
The repeated negations (not solar, not fire-born; incomparable to lightning/moon) and the claim that all lights merge into Śaṅkara encode non-dual theological priority: the many forms of power are derivative, while the terrifying form signifies protective sovereignty and cosmic regulation through saṃhāra.
Śiva is highlighted as Parameśvara in a distinctly saṃhāra-oriented manifestation—marked by immense, multi-armed, jātā-bearing, crescent-crested, fierce iconographic traits—presented as the visible consolidation of all tejas into the Lord.