वीरभद्र-भैरव-आह्वानम् — Invocation of Vīrabhadra/Bhairava for Cosmic Reabsorption
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਹਾਤੇਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭੈਰਵ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਲਯਕਾਰਕ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉਨਮੱਤ ਹਾਸੇ, ਘੋਰ ਹੁੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਉਗ੍ਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਾਚਦਾ ਤੇ ਉਲ੍ਹਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭੈ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਜਟਾ, ਚੰਦਰਕਲਾ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ, ਗੱਜਦਾ ਹੁੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੇਘ-ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਕਾਲ, ਲਯ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਵਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਖਿਆ—ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਣ ਅराजਕ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
नंदीश्वर उवाच । एवमभ्यर्थितो देवैर्मतिं चक्रे कृपा लयः । महातेजो नृसिंहाख्यं संहर्त्तुं परमेश्वरः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਕਰੁਣਾਨਿਧਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ‘ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ’ ਨਾਮਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 2
तदूर्द्ध्वं स्मृतवान्रुद्रो वीरभद्रम्महाबलम् । आत्मनो भैरवं रूपं प्राह प्रलयकारकम्
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 3
आजगाम ततस्सद्यो गणानामग्रणीर्हसन् । साट्टहासैर्गणवरैरुत्पतद्भिरितस्ततः
ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਗਣ ਵੀ ਆਏ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਛਲਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚੇ, ਭਿਆਨਕ ਅੱਟਹਾਸ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 4
नृसिंहरूपैरत्युग्रैः कोटिभिः परिवारितः । माद्यद्भिरभितो वीरैर्नृत्यद्भिश्च मुदान्वितैः
ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਨਰਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮਦਮਸਤ ਸੂਰਮੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨੱਚਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।
Verse 5
क्रीडद्भिश्च महावीरैर्ब्रह्माद्यैः कन्दुकैरिव । अदृष्टपूर्वैरन्यैश्च वेष्टितो वीरवन्दितः
ਉਹ ਮਹਾਵੀਰਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ—ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਉਂ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੰਦੁਕ (ਗੇਂਦ) ਹੋਵੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਮੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 6
कल्पान्तज्वलनज्वालो विलसल्लोचनत्रयः । अशस्त्रो हि जटाजूटी ज्वलद्बालेन्दुमण्डितः
ਉਹ ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਨੇਤਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਜਟਾਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਉੱਤੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਅਰਧਚੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 7
बालेन्दुवलया कारतीक्ष्णदंष्ट्रांकुरद्वयः । आखण्डलधनुःखण्डसंनिभभ्रूलतान्वितः
ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ-ਵਲਯ ਵਰਗੇ ਸਨ; ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਆਰੇ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀਆਂ ਦੋ ਉੱਗਦੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਟੁਕੜੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ।
Verse 8
महाप्रचण्डहुङ्कारबधिरीकृतदिङ्मुखः । नीलमेघाञ्जन श्यामो भीषणः श्मश्रुलोद्भुतः
ਮਹਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਬਹਿਰੇ ਹੋ ਗਏ; ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਤੇ ਅੰਜਨ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ, ਅਦਭੁਤ ਦਾਢੀ-ਮੂੰਛਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 9
वाद्यखण्डमखण्डाभ्यां भ्रामयंस्त्रिशिखं मुहुः । वीरभद्रोऽपि भगवान्वरशक्तिविजृम्भितः
ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟੀ-ਅਟੁੱਟ ਧੁਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁਮਾਉਂਦਾ, ਵਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੀ ਉੱਭਰ ਪਿਆ।
Verse 10
स्वयं विज्ञापयामास किमत्र स्मृतिकारणम् । आज्ञापय जगत्स्वामिन् प्रसादः क्रियताम्मयि
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ— “ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਜਗਤ-ਸਵਾਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।”
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शरभावतारवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਰਭ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
शंकर उवाच । अकाले भयमुत्पन्नं देवानामपि भैरवम् । ज्वलितस्य नृसिंहाग्निश्शमयैनं दुरासदम्
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਕਾਲ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਨਰਸਿੰਹ-ਅੱਗ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ; ਇਸ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ।
Verse 13
सान्त्वयन्बोधयादौ तं तेन किन्नोपशाम्यति । ततो मत्परमं भावं भैरवं सम्प्रदर्शय
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਸਮਝਾਓ—ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਦਿਖਾਓ।
Verse 14
सूक्ष्मं संहृत्य सूक्ष्मेण स्थूलं स्थूलेन तेजसा । वक्त्रमानाय कृत्तिं च वीरभद्र ममाज्ञया
ਹੇ ਵੀਰਭੱਦਰ! ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਨੂੰ ਸਥੂਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਤੇ ਚਮੜੀ ਲੈ ਆਓ।
Verse 15
नन्दीश्वर उवाच । इत्यादिष्टो गणाध्यक्षो प्रशान्तं वपुरास्थितः । जगाम रंहसा तत्र यत्रास्ते नरकेसरी
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀਰਭੱਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਨਰਸਿੰਘ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ।
Verse 16
ततस्तम्बोधयामास वीरभद्रो हरो हरिम् । उवाच वाक्यमीशानः पितापुत्रमिवौरसम्
ਤਦ ਸਾਖਿਆਤ ਹਰ ਰੂਪ ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
वीरभद्र उवाच । जगत्सुखाय भगवन्नवतीर्णोसि माधव । स्थित्यर्थं त्वं प्रयुक्तोऽसि परेशः परमेष्ठिना
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਮਾਧਵ! ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਏ ਹੋ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 18
जन्तुचक्रं भगवता प्रच्छिन्नं मत्स्यरूपिणा । पुच्छेनैव समाबध्य भ्रमन्नेकार्णवे पुरा
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪੁੱਛ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਆਦਿ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 19
बिभर्षि कर्मरूपेण वाराहेणोद्धृता मही । अनेन हरिरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः
ਤੁਸੀਂ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਧਾਰਿਆ। ਇਸੇ ਹਰੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
वामनेन बलिर्बद्धस्त्वया विक्रमता पुनः । त्वमेव सर्व्वभूतानां प्रभवः प्रभुरव्ययः
ਵਾਮਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਕ੍ਰਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ—ਪ੍ਰਭੂ, ਸਵਾਮੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ।
Verse 21
यदायदा हि लोकस्य दुःखं किञ्चित्प्रजायते । तदातदावतीर्णस्त्वं करिष्यसि निरामयम्
ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ-ਤਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਮਯ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ—ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਲਿਆਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 22
नाधिकस्त्वत्समोऽप्यस्ति हरे शिवपरायणः । त्वया वेदाश्च धर्माश्च शुभमार्गे प्रतिष्ठिताः
ਹੇ ਹਰੀ, ਸ਼ਿਵ-ਪਰਾਇਣ! ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵੇਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 23
यदर्थमवतारोऽयं निहतस्स हि दानवः । हिरण्यकशिपुश्चैव प्रह्लादोऽपि सुरक्षितः
ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦਾਨਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਵੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।
Verse 24
अतीव घोरं भगवन्नरसिंहवपुस्तव । उपसंहर विश्वात्मंस्त्वमेव मम सन्निधौ
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਨਰਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਲੈ—ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈਂ।
Verse 25
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः शान्तया गिरा । ततोऽधिकं महाघोरं कोपञ्चक्रे महामदः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਮਹਾ-ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਨਰਸਿੰਹ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 26
उवाच च महाघोरं कठिनं वचनन्तदा । वीरभद्रम्महावीरं दंष्ट्राभिर्भीषयन्मुने
ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਦੰਦ ਵਿਖਾ ਕੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਵੀਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੋਰ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 27
नृसिंह उवाच । आगतोसि यतस्तत्र गच्छ त्वम्मा हितं वद । इदानीं संहरिष्यामि जगदेतच्चराचरम्
ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਥੋਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਓਥੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਜਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ—ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 28
संहर्तुर्न हि संहारः स्वतो वा परतोऽपि वा । शासितम्मम सर्व्वत्र शास्ता कोऽपि न विद्यते
ਮੈਂ ਸੰਹਾਰਕ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਹਾਰ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ।
Verse 29
मत्प्रसादेन सकलमभयं हि प्रवर्त्तते । अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः
ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
Verse 30
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तद्विद्धि गणाध्यक्ष मम तेजोविजृम्भितम्
ਜੋ ਜੋ ਸੱਤਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਿਭੂਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਹੇ ਗਣਾਧ್ಯಕ್ಷ! ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਜਾਣ।
Verse 31
देवतापरमार्थज्ञं मामेव परमम्विदुः । मदंशाश्शक्तिसम्पन्ना ब्रह्मशक्रादयस्सुराः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ।
Verse 32
मन्नाभिकमलाज्जातः पुरा ब्रह्मा जगत्करः । सर्वाधिकस्स्वतन्त्रश्च कर्ता हर्ताखिलेश्वरः
ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਣੇ; ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ, ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨੇ ਗਏ।
Verse 33
इदन्तु मत्परं तेजः किं पुनः श्रोतुमिच्छसि । अतो मां शरणम्प्राप्य गच्छ त्वं विगतज्वरः
ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪਰਮ ਤੇਜ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਜ੍ਵਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾ।
Verse 34
अवेहि परमं भावमिदम्भूतं गणेश्वर । मामकं सकलं विश्वं सदेवासुरमानुषम्
ਹੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਪਰਮ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਜਾਣ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 35
कालोऽस्म्यहं लोकविनाशहेतुर्लोकान्समाहर्तुमहम्प्रवृत्तः । मृत्योर्मृत्युं विद्धि मां वीरभद्र जीवन्त्येते मत्प्रसादेन देवाः
ਮੈਂ ਹੀ ਕਾਲ ਹਾਂ, ਲੋਕ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਜਾਣ; ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦੇਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
नन्दीश्वर उवाच । साहङ्कारं वचः श्रुत्वा हरेरमितविक्रमः । विहस्योवाच सावज्ञन्ततो विस्फुरिताधरः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰੀ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਪਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼ਿਵ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਫਿਰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਭਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ।
Verse 37
वीरभद्र उवाच । किन्न जानासि विश्वेशं संहर्तारम्पिनाकिनम् । असद्वादो विवादश्च विनाशस्त्वयि केवलः
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ, ਸੰਹਾਰਕ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਝੂਠੀ ਬੋਲੀ, ਝਗੜਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
Verse 38
तवान्योन्यावताराणि कानि शेषाणि साम्प्रतम् । कृतानि येन केनैव कथाशेषो भविष्यति
ਤੁਹਾਡੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੇ ਬਾਕੀ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੰਨ ਹੋਏ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ?
Verse 39
दोषं तं वद येन त्वमवस्थामीदृशी गतः । तेन संहारदक्षेण दक्षिणाशेषमेष्यसि
ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ। ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਖ ਉਸ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਬਾਕੀ ਰਹੀ ਪਰিণਤੀ—ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 40
प्रकृतिस्त्वं पुमान्रुद्रस्त्वयि वीर्य्यं समाहितम् । त्वन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्च वक्त्रः पितामहः
ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ! ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵੀਰਯ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਹਿਤ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਪੰਜ-ਮੁਖ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 41
जगत्त्रयीसर्जनार्थं शंकरं नीललोहितम् । ललाटेऽचिन्तयत्सोयन्तपस्युग्रे च संस्थितः
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ—ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 42
तल्ललाटादभूच्छम्भुः सृष्ट्यर्थे तेन भूषणम् । अतोऽहं देवदेवस्य तस्य भैरवरूपिणः
ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ।
Verse 43
त्वत्संहारे नियुक्तोऽस्मि विनयेन बलेन च । देवदेवेन रुद्रेण सकलप्रभुणा हरे
ਹੇ ਹਰੀ, ਤੇਰੇ ਸੰਹਾਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ।
Verse 44
एकं रक्षो विदार्यैव तच्छक्तिकलया युतः । अहंकारावलेपेन गर्जसि त्वमतन्द्रितः
ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ; ਹੁਣ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਗੱਜਦਾ ਹੈਂ।
Verse 45
उपकारो हि साधूनां सुखाय किल संमतः । उपकारो ह्यसाधूनामपकाराय केवलम्
ਸਾਧੂਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਉਪਕਾਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਾਧੂਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਉਪਕਾਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਅਪਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 46
यन्नृसिंह महेशानं पुनर्भूतं तु मन्यसे । तर्ह्यज्ञानी महागर्वी विकारी सर्वथा भवान्
ਹੇ ਨਰਸਿੰਹ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮਹੇਸ਼ਾਨ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਮੁੜ ‘ਹੋਇਆ’ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਤੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀ, ਮਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
Verse 47
न त्वं स्रष्टा न संहर्ता भर्तापि न नृसिंहक । परतन्त्रो विमूढात्मा न स्वतन्त्रो हि कुत्रचित्
ਹੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ! ਤੂੰ ਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਪਾਲਣਹਾਰ। ਤੂੰ ਪਰਾਧੀਨ, ਮੋਹਿਤ ਆਤਮਾ ਹੈਂ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ।
Verse 48
कुलालचक्रवच्छक्त्या प्रेरितोसि पिनाकिना । नानावतारकर्ता त्वं तदधीनस्सदा हरे
ਹੇ ਹਰੀ! ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕੇ ਵਾਂਗ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਅਨੇਕ ਅਵਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈਂ।
Verse 49
अद्यापि तव निक्षिप्तं कपालं कूर्मरूपिणः । हर हारलतामध्ये दग्धः कश्चिन्न बध्यते
ਅੱਜ ਵੀ ਤੇਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਪਾਲ—ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ—ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਹਾਰ-ਲਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 50
विस्मृतिः किं तदंशेन दंष्ट्रोत्पातनपीडितम् । वाराहविघ्नहस्तेऽद्य याक्रोशन्तारकारिणा
ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਉਖਾੜਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਭੁੱਲ ਕਿਵੇਂ? ਅੱਜ ਉਹੀ ਵਰਾਹ-ਵਿਘਨ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਆਰਤਾਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਰਨਹਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 51
दग्धोसि पश्य शूलाग्रे विष्वक्सेनच्छलाद्भवान् । दक्षयज्ञे शिरश्छिन्नं मया तेजःस्वरूपिणा
ਤੂੰ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਵੇਖ! ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੇ ਛਲ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਹੈਂ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਸੀ।
Verse 52
अद्यापि तव पुत्रस्य ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । छिन्नं न सज्जितं भूयो हरे तद्विस्मृतन्त्वया
ਹੇ ਹਰੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ—ਇਹ ਸੱਚ ਤੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ।
Verse 53
निर्जितस्त्वं दधीचेन संग्रामे समरुद्गणः । कण्डूयमाने शिरसि कथं तद्विस्मृतन्त्वया
ਤੂੰ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਧੀਚੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?
Verse 54
चक्रं विक्रमतो यस्य चक्रपाणे तव प्रियम् । कुतः प्राप्तं कृतं केन त्वया तदपि विस्मृतम्
ਹੇ ਚੱਕਰਪਾਣੀ, ਤੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਚੱਕਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਰਾਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ?
Verse 55
ये मया सकला लोका गृहीतास्त्वं पयोनिधौ । निद्रापरवशश्शेषे स कथं सात्त्विको भवान्
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਤਦ ਤੂੰ ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ 'ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?
Verse 56
त्वदादिस्तम्बपर्यन्तं रुद्रशक्तिविजृम्भितम् । शक्तिमानभितस्त्वं च ह्यनलात्त्वं विमोहितः
ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤੰਭ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅੱਗ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਉਸ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਅਤੀਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ।
Verse 57
तत्तेजसो हि माहात्म्यं पुमान्द्र ष्टुन्न हि क्षमः । अस्थूला ये प्रपश्यन्ति तद्विष्णोः परमम्पदम्
ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
द्यावापृथिव्या इन्द्राग्नेर्यमस्य वरुणस्य च । ध्वान्तोदरे शशांके च जनित्वा परमेश्वरः
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਹੀ ਦਿਆਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ (ਆਕਾਸ਼-ਧਰਤੀ), ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਯਮ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 59
कालोसि त्वं महाकालः कालकालो महेश्वर । अतस्त्वमुग्रकलया मृत्योर्मृत्युर्भविष्यसि
ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈਂ—ਮਹਾਕਾਲ, ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਸੁਆਮੀ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉਗ੍ਰ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਬਣੇਂਗਾ ਅਤੇ ਮਰਣਧਰਮਤਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇਗਾ।
Verse 60
स्थिरोद्य त्वक्षरो वीरो वीरो विश्वावकः प्रभुः । उपहन्ता ज्वरं भीमो मृगः पक्षी हिरण्मयः
ਉਹ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਅਕਸ਼ਰ ਤੱਤ ਹੈ; ਵੀਰ ਪ੍ਰਭੂ—ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਜ्वर ਤੇ ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਭੀਮ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ ਵੀ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਵੀ, ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 61
शास्ता शेषस्य जगतस्तत्त्वं नैव चतुर्मुखः । नान्ये च केवलं शम्भुस्सर्वशास्ता न संशयः
ਇਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਜਗਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਾਸਤਾ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ। ਕੇਵਲ ਸ਼ੰਭੂ ਹੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਾਸਤਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ॥
Verse 62
इत्थं सर्वं समालोक्य संहारात्मानमात्मना । न विनष्टन्त्वमात्मानं कुरु हे नृहरेऽबुध
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰ-ਸਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਹਰੀ, ਅਗਿਆਨੀ! ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਸਮਝ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਨਾਸਵੰਤ’ ਨਾ ਬਣਾ॥
Verse 63
नो चेदिदानीं क्रोधस्य महाभैरवरूपिणः । वज्राशनिरिव स्थाणौ त्वयि मृत्युः पतिष्यति
ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਨਾ ਹਟਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਮਹਾਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ—ਸਤੰਭ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਵਾਂਗ—ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਆ ਡਿੱਗੇਗੀ।
Verse 64
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा वीरभद्रोपि विररामाकुतोभयः । दृष्ट्वा नृसिंहाभिप्रायं क्रोधमूर्त्तिश्शिवस्य सः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Frequently Asked Questions
The devas petition Parameśvara, who resolves to neutralize an immense nṛsiṃha-like force; Rudra summons Vīrabhadra—identified with his Bhairava aspect—as the pralayakāraka, establishing that Shiva’s fierce agencies operate by divine commission to restore cosmic balance.
The tri-netra, blazing fire-at-epoch’s-end imagery, crescent moon, huṅkāra, and terrifying features encode time-power and transformative dissolution: they signify not nihilism but the yogic principle that the Lord’s ‘fierce’ form burns ignorance and reabsorbs disorder into higher coherence.
Vīrabhadra is foregrounded as Rudra’s own Bhairava-rūpa (a self-manifested extension), accompanied by gaṇas appearing in ultra-fierce nṛsiṃha-like forms—together presenting the theology of Shiva’s delegated yet non-separate powers.