शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम् (Description of Shiva’s Pañcabrahma Avatāras)
ਅਧਿਆਇ ੧ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਨਕ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਕਿਹੜੇ ਅਵਤਾਰ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪੂਰਵ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨੰਦੀ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਨੰਦੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰੇਗਾ। ਫਿਰ ਉੱਨੀਵੇਂ ‘ਸ਼ਵੇਤ-ਲੋਹਿਤ’ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਵਕ, ਸ਼ਿਖਾਧਾਰੀ ਸ਼ਵੇਤ-ਲੋਹਿਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜਾਣ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਤਾਰ-ਕਥਾ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 2
सूत उवाच । मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः । अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ ਸ਼ੌਨਕ! ਤੂੰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਰਪਿਤ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਹੈਂ; ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः । सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्
ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛੀ ਸੀ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ-ਮੂਰਤੀ, ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ-ਗਤੀ ਨੰਦੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
नन्दीश्वर उवाच । असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व्वेश्वरस्य वै । अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਸੰਖ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 5
एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेत लोहितः । सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः
ਉੱਨੀਵਾਂ ਕਲਪ ‘ਸ਼ਵੇਤ-ਲੋਹਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਵਤਾਰ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा । उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः
ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ਿਖਾ-ਧਾਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ‘ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਸੀ।
Verse 7
तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ-ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 8
सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः । मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्
ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 9
ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः । कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਯਸ਼ਸਵੀ, ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਨ, ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ।
Verse 10
सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ । शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्
ਸੁਨੰਦ, ਨੰਦਨ, ਵਿਸ਼ਵਨੰਦ ਅਤੇ ਉਪਨੰਦਨ—ਇਹ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 11
सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
ਤਦ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 12
ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः । ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਹਵਾਂ ਕਲਪ ‘ਰਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲਾਲ ਵਰਣ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भू तो विधेस्सुतः । रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਲਾਲ ਮਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਬਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ।
Verse 14
स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः । वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृतांजलिः
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕੁਮਾਰ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਮਦੇਵ—ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਜਾਣ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 15
ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः । विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਲਾਲ ਬਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਵਿਰਜਾ, ਵਿਵਾਹ, ਵਿਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭਾਵਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ।
Verse 16
वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
ਵਾਮਦੇਵ—ਉਹੀ ਸ਼ੰਭੂ—ਨੇ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
Verse 17
एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः । ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
ਇੱਕੀਵਾਂ ਕਲਪ ‘ਪੀਤਵਾਸਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ।
Verse 18
ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः । पीतवस्त्रादिक प्रौढो महातेजा महाभुजः
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ; ਤਦ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪ੍ਰੌਢ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਾਹੂ।
Verse 19
तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् । प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शांकरीं विधिः
ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਤਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਭਗਤੀ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।
Verse 20
जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् । प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 21
ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः । पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਭ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣੇ।
Verse 22
ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः । पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪੀਤ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਕਲਪ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਤਦ ਮੁੜ ਇਕ ਹੋਰ ਕਲਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 23
एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 24
ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम् । कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा
ਤਦ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਮਹਾਵੀਰਯਵਾਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ।
Verse 25
धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् । कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्
ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵੀ ਕਾਲਾ ਸੀ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀ ਮੌਲੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਵੀ ਕਾਲੇ—ਧਿਆਨ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਸੀ।
Verse 26
स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् । ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिंगलम्
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ—ਅਘੋਰ, ਪਰ ਘੋਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ—ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਅਦਭੁਤ, ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 27
अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिंतयत् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਘੋਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ—ਉਹਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ। ਫਿਰ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 28
अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਲੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਕਾਲੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 29
कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णा स्यः कृष्णकण्ठधृक् । इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः
ਉਹ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦੇ, ਕਾਲੀ ਸ਼ਿਖਾ ਵਾਲੇ, ਕਾਲੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਕੰਠ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਸਨ।
Verse 30
एवंभूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे । योगं प्रवर्त्तया मासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਹੇਤੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ‘ਘੋਰ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 31
अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्त्तत मुनीश्वराः । विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः
ਤਦ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ; ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 32
ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् । प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਮਹਾਨਾਦ-ਮਈ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 33
तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः । शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 34
तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् । सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਾਨ—ਅਜ, ਵਿਭੂ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਰਵਦਾਤਾ, ਸਰਵਸਵ—ਸੁਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੂਪ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 35
ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः । सशक्तिः कल्पयांचक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्
ਫਿਰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਨਮਾਰਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਸ਼ੁਭ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।
Verse 36
जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे । योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः
ਤਦ ਜਟੀਮੂੰਡੀ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਅਤੇ ਅਰਧਮੂੰਡ ਨਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸੱਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ, ਉਹ ਯੋਗਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 37
एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः । सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਿਆ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੱਸੀ।
Verse 38
अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् । त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्
ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਯਥਾਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸੁਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ॥
Verse 39
ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च । ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः
ਈਸ਼ਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਘੋਰ, ਵਾਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਜ्ञਕ—ਇਹ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਹਨ॥
Verse 40
ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ਈਸ਼ਾਨ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਖੇਤਰਜ್ಞ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ॥
Verse 41
शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति
ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਸਰੂਪ ਸ਼ੈਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਭੋਗ੍ਯ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ।
Verse 42
धर्माय स्वांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यंतस्तृतीयकः
ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪਿਨਾਕੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧਿ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਅੰਤਰਸਥ ਤੀਜਾ ਤੱਤ ‘ਅਘੋਰ’ ਨਾਮਕ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 43
वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि । अहंकृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਰੂਪ ‘ਵਾਮਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਹੰਕ੍ਰਿਤੀ (ਅਹੰਕਾਰ) ਤੱਤ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਨੇਕ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
ईशानाह्वस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा । श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ‘ਈਸ਼ਾਨ’ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵ੍ਯੋਮ (ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ) ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ।
Verse 45
त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् । पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते
ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਮੜੀ, ਹੱਥ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ, ਪ੍ਰਭੁਤਵਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਹੀ ਸਵੈੰ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 46
वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः
ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹ, ਰਸ (ਸਵਾਦ), ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ‘ਅਘੋਰ’ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ, ਅਭੈ ਸਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम्
ਜੀਭ, ਗੁਦਾ, ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਅਤੇ ਜਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ‘ਵਾਮਦੇਵ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਾਂਕਰ ਸਰੂਪ ਈਸ਼ਵਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
प्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शांकरं विदुः
ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਂਕਰ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਣ, ਉਪਸਥ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਭੂ-ਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ।
Verse 49
इमे स्वरूपाः शंभोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਇਹ ਸਰੂਪ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ; ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਦਾ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The chapter argues for the innumerability of Śiva’s manifestations across kalpas while offering an ordered account, beginning with the Śveta-Lohita kalpa and the emergence/recognition of a Śveta-Lohita youthful form linked to Sadyojāta, acknowledged and worshiped by Brahmā.
The kalpa-labeling (Śveta-Lohita) and the ‘youthful, top-knotted’ manifestation function as semiotic markers: they encode purity/brightness (śveta), dynamic power/energy (lohita), and tapas/discipline (śikhā) as outward signs of an inward metaphysical principle—Śiva’s self-revelation to contemplative awareness.
The adhyāya foregrounds the first Pañcabrahma-linked manifestation associated with Sadyojāta and the Śveta-Lohita designation; Gaurī is present primarily in the opening maṅgala verse as Śiva’s प्रिय (beloved), establishing the relational-theological frame but not yet driving the narrative.