महाबलमाहात्म्यवर्णनम् (Mahābala Māhātmya-varṇanam) — “Account of the Greatness of Mahābala (and Western Sacred Liṅgas)”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲਾ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਕਾਲਰਾਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮਹਾਬਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ‘ਮਹਾਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਚਾਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਗੋਕਰਣ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ‘ਕਦਮ-ਕਦਮ’ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲਿੰਗਾਂ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ/ਲਾਲ-ਪੀਲਾ/ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ-ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ, ਕਾਲ-ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਧਾਰਕ ਕਿਰਪਾ ਸਦਾ ਸੁਲਭ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । द्विजाः शृणुत सद्भक्त्या शिवलिंगानि तानि च । पश्चिमायां दिशायां वै यानि ख्यातानि भूतले
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां शंकरो हित काम्यया । महाबलाभिधानेन देवः संनिहितस्सदा
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ‘ਮਹਾਬਲ’ ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਦੇਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਿੱਧ ਹਨ।
Verse 3
पश्चिमे सागरे चैव महासिद्धेश्वरः स्मृतः । धर्मार्थकामदश्चैव तथा मोक्षप्रदोऽपि हि
ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ‘ਮਹਾਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
गोकर्णे शिवलिंगानि विद्यन्ते कोटिकोटिशः । असंख्यातानि तीर्थानि तिष्ठन्ति च पदेपदे
ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਕਰੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 6
बहुनात्र किमुक्तेन गोकर्णस्थानि सर्वशः । शिवप्रत्यक्षलिंगानि तीर्थान्यम्भांसि सर्वशः
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲ ਵੀ ਸਰਬਤ੍ਰ ਹਨ।
Verse 7
गोकर्णे शिवलिंगानां तीर्थानामपि सर्वशः । वर्ण्यते महिमा तात पुराणेषु महर्षिभिः
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 8
कृतेयुगे स हि श्वेतस्त्रेतायां सोतिलोहितः । द्वापरे पीतवर्णश्च कलौ श्यामो भविष्यति
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤਿ ਲੋਹਿਤ (ਬਹੁਤ ਲਾਲ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੀਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 9
आक्रान्तसप्तपातालकुहरोपि महाबलः । प्राप्ते कलियुगे घोरे मृदुतामुपयास्यति
ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਰੌਂਦਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 10
महापातकिनश्चात्र समभ्यर्च्य महाबलम् । शिवलिंगं च गोकर्णे प्रयाताश्शांकरम्पदम्
ਇੱਥੇ ਗੋਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
गोकर्णे तत्र मुनयो गत्वा पुण्यर्क्षवासरे । येऽर्चयन्ति च तं भक्त्या ते रुद्राः स्युर्न संशय
ਗੋਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 12
यदा कदाचिद्गोकर्णे यो वा को वापि मानवः । पूजयेच्छिवलिंगं तत्स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्
ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
घोरेण तपसा लब्धं रावणाख्येन रक्षसा । तल्लिंगं स्थापयामास गोकर्ण गणनायकः
ਰਾਵਣ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੋ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਲਿੰਗ ਗਣਨਾਇਕ ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 15
विष्णुर्ब्रह्मा महेन्द्रश्च विश्वदेवो मरुद्गणाः । आदित्या वसवो दस्रौ शशांकश्च सतारकः
ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ; ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਮਰੁਦਗਣ; ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਚੰਦਰਮਾ—(ਸਭ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ)।
Verse 16
एते विमानगतयो देवाश्च सह पार्षदैः । पूर्वद्वारं निषेवन्ते तस्य वै प्रीतिकारणात्
ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਉਸ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੈ।
Verse 17
यमो मृत्युः स्वयं साक्षाच्चित्रगुप्तश्च पावकः । पितृभिः सह रुद्रैश्च दक्षिणद्वारमाश्रितः
ਯਮ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੌਤ ਦਾ ਰੂਪ—ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਸਮੇਤ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਡਟ ਗਏ।
Verse 18
वरुणः सरितां नाथो गंगादिसरिता गणैः । महाबलं च सेवन्ते पश्चिमद्वारमाश्रिताः
ਵਰੁਣ—ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਨਾਥ—ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਸਮੇਤ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 19
तथा वायुः कुबेरश्च देवेशी भद्रकालिका । मातृभिश्चण्डिकाद्याभिरुत्तरद्वारमाश्रिताः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ, ਅਤੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ—ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਤੇ ਚੰਡਿਕਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਏ।
Verse 20
सर्वे देवास्सगन्धर्वाः पितरः सिद्धचारणाः । विद्याधराः किंपुरुषाः किन्नरा गुह्यकाः खगाः
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ-ਚਾਰਣ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਕਿੰਨਰ, ਗੁਹ੍ਯਕ ਅਤੇ ਖਗ (ਪੰਛੀ-ਗਣ) ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 21
नानापिशाचा वेताला दैतेयाश्च महाबलाः । नागाश्शेषादयस्सर्वे सिद्धाश्च मुनयोऽखिलाः
ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਵੇਤਾਲ, ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ੍ਯ; ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਨਾਗ; ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਸਭ ਮੁਨੀ—(ਸਭ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਸਨ)।
Verse 22
प्रणुवन्ति च तं देवं प्रणमन्ति महाबलम् । लभन्त ईप्सितान्कामान्रमन्ते च यथासुखम्
ਉਹ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਯਥੋਚਿਤ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ।
Verse 23
बहुभिस्तत्र सुतपस्तप्तं सम्पूज्य तं विभुम् । लब्धा हि परमा सिद्धिरिहामुत्रापि सौख्यदा
ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 24
गोकर्णे शिवलिंगं तु मोक्षद्वार उदाहृतः । महाबलाभिधानोऽसौ पूजितः संस्तुतो द्विजाः
ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨੂੰ ‘ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮਹਾਬਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
माघासितचतुर्दश्यां महाबलसमर्चनम् । विमुक्तिदं विशेषेण सर्वेषां पापिनामपि
ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਮਹਾਬਲ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਵੀ।
Verse 26
अस्यां शिवतिथौ सर्वे महोत्सवदिदृक्षवः । आयांति सर्वदेशेभ्यश्चातुर्वर्ण्यमहाजनाः
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮਹੋਤਸਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਸਭ—ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਮਹਾਜਨ—ਹਰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च चतुराश्रमवासिनः । दृष्ट्वा तत्रेत्य देवेशं लेभिरे कृतकृत्यताम्
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਬੱਚੇ—ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ—ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਏ।
Verse 28
महाबलप्रभावात्तु तच्च लिंगं शिवस्य तु । सम्पूज्यैकाथ चाण्डाली शिवलोकं गता द्रुतम्
ਉਸ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਮਹਾਬਲ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚਾਂਡਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
Rather than a single extended myth, the chapter advances a theological geography: Sūta argues for Śiva’s constant accessibility by identifying named western liṅgas and asserting their salvific efficacy—especially that darśana itself can be pāpa-hāraka and that certain liṅgas grant all four puruṣārthas.
The liṅga functions as a stable axis of divine presence (saṃnidhāna) while the yuga-based color schema encodes a doctrine of adaptive manifestation: the form-signs may vary with cosmic time, yet Śiva’s liberating agency remains continuous, accessible through place, sight, and devotion.
The chapter highlights Śiva primarily through kṣetra-linked liṅga epithets—Kālarāmeśvara, Mahāsiddheśvara, and the Mahābala designation—emphasizing Śiva as the ever-present deity at these sites; Devī is not foregrounded in the cited passage.