नन्दिकेश्वरशिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Nandikeśvara Śiva-liṅga)
ਅਧਿਆਇ 7 ਪੁਰਾਣਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵੈਸ਼ਾਖ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ‘ਆਗਮਨ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ (ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਕੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸ ਕੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਮੂਢਨਾਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਕਾਮਵਸ਼ ਪ੍ਰਲੋਭਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਾਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ੈਵ ਧਿਆਨ ਤੇ ਵ੍ਰਤ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं गंगा समायाता वैशाखे सप्तमीदिने । नर्मदायां विशेषेण सूतैतद्वर्णय प्रभो
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ? ਹੇ ਸੂਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
ईश्वरश्च कथं जातो नन्दिकेशो हि नामतः । वृत्तं तदपि सुप्रीत्या कथय त्वं महामते
ਨੰਦਿਕੇਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਈਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੇ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਉਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 3
सूत उवाच । साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठा नन्दिकेशाश्रितं वचः । तदहं कथयाम्यद्य श्रवणात्पुण्यवर्द्धनम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਚਨ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 4
ब्राह्मणी ऋषिका नाम्ना कस्यचिच्च द्विजन्मनः । सुता विवाहिता कस्मैचिद्द्विजाय विधानतः
ਸ਼ਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਵਿਜ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 5
पूर्वकर्मप्रभावेन पत्नी सा हि द्विजन्मनः । सुव्रतापि च विप्रेन्द्रा बालवैधव्यमागता
ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਦਵਿਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ।
Verse 6
अथ सा द्विजपत्नी हि ब्रह्मचर्य्यव्रतान्विता । पार्थिवार्चनपूर्वं हि तपस्तेपे सुदारुणम्
ਫਿਰ ਉਹ ਦਵਿਜ-ਪਤਨੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਰਥਿਵ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नन्दिकेश्वरशिवलिंगमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ “ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 8
तपन्तीं तां समालोक्य सुन्दरीमतिकामिनीम् । तया भोगं ययाचे स नानालोभं प्रदर्शयन्
ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਾਮਨੀਯ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਭ-ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਵਿਖਾਏ।
Verse 9
अथ सा सुव्रता नारी शिवध्यानपरायणा । तस्मिन्दृष्टिं दधौ नैव कामदृष्ट्या मुनीश्वराः
ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ, ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ—ਉਸ ਵੱਲ ਕਾਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੱਕੀ।
Verse 10
न मानितवती तं च ब्राह्मणी सा तपोरता । अतीव हि तपोनिष्ठासीच्छिवध्यानमाश्रिता
ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤਿ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਸੀ।
Verse 11
अथ मूढः स दैत्येन्द्रः तया तन्व्या तिरस्कृतः । चुक्रोध विकटं तस्यै पश्चाद्रूपमदर्शयत्
ਤਦ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ, ਉਸ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਕੁੜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 12
अथ प्रोवाच दुष्टात्मा दुर्वचो भयकारकम् । त्रासयामास बहुशस्तां च पत्नीं द्विजन्मनः
ਫਿਰ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਨੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੰਗ ਕਰਕੇ ਡਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 13
तदा सा भयसंत्रस्ता बहुवारं शिवेति च । बभाषे स्नेहतस्तन्वी द्विजपत्नी शिवाश्रया
ਤਦੋਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਉਹ ਸੁਕੁਮਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਤਨੀ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਦਿਲੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ “ਸ਼ਿਵ” ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 14
विह्वलातीव सा नारी शिवनामप्रभाषिणी । जगाम शरणं शम्भोः स्वधर्मावनहेतवे
ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੀ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 15
शरणागतरक्षार्थं कर्तुं सद्वृत्तमाहितम् । आनन्दार्थं हि तस्यास्तु शिव आविर्बभूव ह
ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੋਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਤੇ ਢਾਰਸ ਦੇਣ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 16
अथ तं मूढनामानं दैत्येन्द्रं काम विह्वलम् । चकार भस्मसात्सद्यः शंकरो भक्तवत्सलः
ਤਦ ਭਕਤਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ‘ਮੂੜ੍ਹ’ ਨਾਮਕ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
ततश्च परमेशानो कृपादृष्ट्या विलोक्य ताम् । वरं ब्रूहीति चोवाच भक्तरक्षणदक्षधीः
ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਨੇ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਵਰ ਮੰਗੋ”; ਭਕਤ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ।
Verse 18
श्रुत्वा महेशवचनं सा साध्वी द्विजकामिनी । ददर्श शांकरं रूपमानन्दजनकं शुभम्
ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਜਨਕ ਸ਼ਾਂਕਰ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
ततः प्रणम्य तं शंभुं परमेशसुखावहम् । तुष्टाव साञ्जलिः साध्वी नतस्कन्धा शुभाशया
ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੋਢੇ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 20
ऋषिकोवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । दीनबन्धुस्त्वमीशानो भक्तरक्षाकरः सदा
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਤੂੰ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਵਤਸਲ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਦੀਨਾਂ ਦਾ ਬੰਧੂ, ਈਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈਂ।
Verse 21
त्वया मे रक्षितो धर्मो मूढनाम्नोऽसुरादिह । यदयं निहतो दुष्टो जगद्रक्षा कृता त्वया
ਹੇ ਨਾਥ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਥੇ ‘ਮੂਢ’ ਨਾਮ ਦੇ ਅਸੁਰ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 22
स्वपादयोः परां भक्तिं देहि मे ह्यनपायिनीम् । अयमेव वरो नाथ किमन्यदधिकं ह्यतः
ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ, ਕਦੇ ਨਾ ਛੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਹੇ ਨਾਥ, ਇਹੀ ਵਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 23
अन्यदाकर्णय विभो प्रार्थनां मे महेश्वर । लोकानामुपकारार्थमिह त्वं संस्थितो भव
ਹੇ ਵਿਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣੋ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਿਰਪਾ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹੋ।
Verse 24
सूत उवाच । इति स्तुत्वा महादेवमृषिका सा शुभव्रता । तूष्णीमासाथ गिरिशः प्रोवाच करुणाकरः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ-ਵ੍ਰਤਾ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਤਦ ਕਰੁਣਾ-ਕਰ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 25
गिरिश उवाच । ऋषिके सुचरित्रा त्वं मम भक्ता विशेषतः । दत्ता वराश्च ते सर्वे तुभ्यं येये हि याचिताः
ਗਿਰੀਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਕੇ, ਤੂੰ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਜੋ ਜੋ ਵਰ ਮੰਗੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 26
एतस्मिन्नंतरे तत्र हरिब्रह्मादयः सुराः । शिवाविर्भावमाज्ञाय ययुर्हर्षसमन्विताः
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਥੇ ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਵਿਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 27
शिवं प्रणम्य सुप्रीत्या समानर्चुश्च तेऽखिलाः । तुष्टुवुर्नतका विप्राः करौ बद्ध्वा सुचेतसः
ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 28
एतस्मिन्समये गंगा साध्वी तां स्वर्धुनी जगौ । ऋषिकां सुप्रसन्नात्मा प्रशंसन्तो च तीद्विधिम्
ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਸਵਰਧੁਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਧਵੀ ਗੰਗਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 29
गंगोवाच । ममार्थे चैव वैशाखे मासि देयं त्वया वचः । स्थित्यर्थं दिनमेकं मे सामीप्यं कार्य्यमेव हि
ਗੰਗਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 30
सूत उवाच । गंगावचनमाकर्ण्य सा साध्वी प्राह सुव्रता । तथास्त्विति वचः प्रीत्या लोकानां हितहेतवे
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੰਗਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੋਲੀ।
Verse 31
आनन्दार्थं शिवस्तस्याः सुप्रसन्नश्च पार्थिवे । तस्मिंल्लिंगे लयं यातः पूर्णांशेन तया हरः
ਉਸ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 32
देवः सर्वे सुप्रसन्नाः प्रशंसंति शिवं च ताम् । स्वंस्वं धाम ययुर्विष्णुब्रह्माद्या अपि स्वर्णदी
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਸਵਰਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 33
तद्दिनात्पावनं तीर्थमासीदीदृशमुत्तमम् । नन्दिकेशः शिवः ख्यातः सर्वपापविनाशनः
ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ‘ਨੰਦਿਕੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
Verse 34
गंगापि प्रतिवर्षं तद्दिने याति शुभेच्छया । क्षालनार्थं स्वपापस्य यद्ग्रहीतं नृणां द्विजाः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਏ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ।
Verse 35
तत्र स्नातो नरः सम्यङ् नंदिकेशं समर्च्य च । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते ह्यखिलैरपि
ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It presents a two-part inquiry (Gaṅgā’s Vaiśākha Saptamī arrival in relation to Narmadā, and Nandikeśa’s origin) and develops a narrative exemplum: the widow-ascetic Ṛṣikā’s tapas and Śiva-dhyāna tested by the asura Mūḍhanāmā, in service of establishing the Nandikeśvara Śiva-liṅga’s māhātmya.
The chapter encodes a ritual logic: Pārthiva worship signifies accessible, materially grounded liṅga-praxis; brahmacarya and tapas function as internal ‘protective technologies’; and the seduction attempt dramatizes kāma as a destabilizing force overcome through single-pointed Śiva-dhyāna, thereby legitimizing the liṅga’s sanctity and the efficacy of the associated observance.
Nandikeśvara/Nandikeśa is foregrounded as the key Śaiva figure anchoring the chapter’s liṅga-māhātmya; Śiva appears primarily as the meditative object (dhyeya) whose contemplation grants steadiness and protection, while the chapter’s framing implies a localized manifestation via the Nandikeśvara Śiva-liṅga.