Śiva-jñāna and the Non-dual Vision of a Śiva-maya Universe (शिवज्ञानम्—सर्वं शिवमयम्)
ਅਧਿਆਇ 43 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਗੁਹ੍ਯ’ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ, ਕੁਮਾਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨੀ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਰਵਸਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਵ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ, ਨਿਰਲਿਪਤ, ਨਿਸੰਗ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ। ਮਤਿ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਅਜ੍ਞਾਨ ਕਾਰਨ ਦਰਸ਼ਨ-ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵੇਦਾਂਤੀ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਰਵੰ ਸ਼ਿਵਮਯਮ੍’ ਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् । कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੁਣੋ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਮਹਾ-ਗੁਪਤ, ਪਰਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Verse 2
कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च । एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्
ਨਾਰਦ ਤੇ ਕੁਮਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਤੇ ਕਪਿਲ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 3
इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् । शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਦਾ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ਿਵਮਯ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਰਵਰੂਪ ਹਨ; ਸਰਵਜ੍ਞ ਵਿਵੇਕੀ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕੋ ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਪਦਾਰਥ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ (ਇਹ ਤੱਤ ਵੀ) ਹੋਰ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् । सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 6
रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः । न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्
ਉਸ (ਰੂਪ) ਨੂੰ ਆਪ ਰਚ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਦੂਰ ਹੀ ਅਸਥਿਤ ਰਿਹਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਲੇਪ, ਚਿਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 7
यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता । वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्
ਜਿਵੇਂ ਜੋਤ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਸਰਬਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੱਤਵਤಃ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 8
वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः । अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਕ੍ਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਦ੍ਵੈਤ ਹੀ ਹੈ।
Verse 9
दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते । परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते
ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤ-ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੇਦਾਂਤੀ ਸਦਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः । अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः
ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਦਾ ਜੀਵ-ਅੰਸ਼ ਵੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ “ਮੈਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ” ਐਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु । चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्
ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਸਾਖ਼ਾਤ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹਨ; ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 12
उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः । वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्
ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਯੋਗ ਉਪਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦਾਂਤ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति । यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਰ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਮਥਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः । स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः
ਇੱਥੇ ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਭਗਤੀ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 15
शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन । भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा
ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਸਦਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 16
यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः । उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ—ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ, ਜਾਂ ਸੋਨਾ—ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 17
कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते । केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति
ਕਾਰਜ ਤੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਭੇਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਭੇਦ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् । अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति
ਤਦ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗ ਕੇ ਨਾਨਾਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਕੁਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता । तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा
ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੀ ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਕੁਰ ਨੂੰ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ (ਪ੍ਰਗਟ ਬਦਲਾਅ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 20
सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन । कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः
ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਭ ਹੈ; ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਬਹੁਤਾ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ?
Verse 21
यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः । जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः
ਜਿਵੇਂ ‘ਸੂਰਜ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਵਾਂਗ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते । तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै
ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕਦੇ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਕਿਤੇ ਵੀ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 23
साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् । जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्
ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤਾਂ ਆਪ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਤੱਛ ਹੈ, ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਬੱਧ; ਪਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः
ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਮੁੱਲ ‘ਤੇ ਮਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਦਰ ਘੱਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ‘ਮੈਂ’-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੀਵ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਮਰਤਬੇ ਵਿੱਚ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् । पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਖਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ੋਧਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਮੂਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः । शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਬੁੱਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਉਹ ਉੱਚ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਸਿਮਰਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः । तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा
ਉਸ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤੋਂ ਸਭ ਪਾਪ ਆਦਿ ਮਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् । शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः
ਤਦ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸ਼ੰਕਰਤ੍ਵ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते । तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्
ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਦੇਖਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 30
जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् । प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः
ਜੋ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਹੀ ਦੇਹ ਜਦੋਂ ਜੀਰਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि । द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः
ਸ਼ੁਭ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬੇ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੇ। ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਤਾ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः । यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः
ਆਤਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਦੇਹ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਲੀ ਤਾਦਾਤਮਤਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਛੱਡੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च । ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च
ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੀ।
Verse 34
भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा । श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः
ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰਵਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਸਤਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 35
सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् । इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्
ਜਦੋਂ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਭਜਨ ਕਰੇ।
Verse 36
अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः । अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा
ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਭਜੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 37
अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् । शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते
ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः । निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਬਚਨ ਕਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰੋ।
Verse 39
प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे । विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ।
Verse 40
नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः । व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना
ਫਿਰ ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ।
Verse 41
मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे । स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ—ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ—ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 42
इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः । गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Verse 43
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्विंशतिसाहस्र्यां वैयासिक्यां संहितायां तदन्तर्गतायां चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्ञाननिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਵੈਯਾਸਿਕੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੌਥੀ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਗਿਆਨ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਤ੍ਰਿਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ (43ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 44
ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः । श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਚੇਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।
Verse 45
अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव । सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्
ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ।
Verse 46
सूत उवाच । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च । अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ, ਸ਼ਰਧਾਹੀਣ ਨੂੰ, ਕਪਟੀ ਨੂੰ, ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਅਭਗਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 47
इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् । विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्
ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 48
एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्
ਇਹ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਕਤ ਵੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 49
पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः । तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਰੰਬਾਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् । तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 51
न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् । पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्
ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਾਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः । इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः
ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 53
श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः । विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः
ਅੱਜ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
व्यास उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः । समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 55
नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः
ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮੰਗਲ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਈ।
Verse 56
परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः । शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च
ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ; ਸੂਤ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸੁਬੁੱਧੀ ਮੁਨੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਭਜਨ-ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 57
एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 58
इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा । चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा
ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਭ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੋਖ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It argues for a comprehensive Śiva-maya ontology: whatever is seen in the entire cosmos is, in essence, Śiva; liberation is tied to recognizing this truth as Śiva-jñāna rather than treating Śiva as merely one entity among others.
They distinguish appearance from ontology: Śiva may seem to "enter" the world as its inner presence, but like a reflection in water, the appearance does not imply literal involvement; Śiva remains cit-svarūpa and nirlipta—present without being bound or modified.
Rather than a named iconographic form (e.g., a particular mūrti), the chapter foregrounds Śiva’s metaphysical "form": all-pervasive (sarvamaya), consciousness-natured (cit-svarūpa), and unattached (nirlipta), presented as the basis for non-dual (advaita) realization.