Śiva–Hari–Rudra–Vidhīnāṃ Tattva-nirṇayaḥ (Identity of Śiva, Viṣṇu, Rudra, and Brahmā; Nirguṇa–Saguṇa Reconciliation)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः । एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਿਵ ਕੌਣ ਹੈ? ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਕੌਣ ਹੈ? ਰੁਦ੍ਰ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕੌਣ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਗੁਣ—ਗੁਣਾਤੀਤ—ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟੋ।

Verse 2

सूत उवाच । यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः । तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदांतिनो विदुः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 3

तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता । ताभ्यान्तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः

ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਓਥੇ ਹੀ—ਮੂਲ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ—ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ।

Verse 4

पञ्चकोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा । व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्

ਪੰਚਕੋਸ਼ੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਸ਼ੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਵਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਸਭ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 5

संभाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिस्स वै । नारायणेति विख्यातः प्रकृतिर्नारायणी मता

ਉੱਥੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਾਰਿਤ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਨਾਰਾਇਣੀ’ ਮੰਨੀ ਗਈ।

Verse 6

तन्नाभिकमले यो वै जातस्स च पितामहः । तेनैव तपसा दृष्टस्स वै विष्णुरुदाहृतः

ਉਸ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਜੋ ਜਨਮਿਆ, ਉਹੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः । महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि

ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨੋ, ਦੋਹਾਂ ਮਤਾਂ/ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਵਾਦ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਹ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।

Verse 8

तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः । रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः

ਉਸ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ—ਸ਼ੰਭੂ—ਖੋਪੜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 9

ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् । स एव च शिवस्साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਆਪ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ; ਉਹੀ ਸਾਖਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਤੇ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि । वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा

ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਮ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ।

Verse 11

समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ । समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ

ਉਹ ਰੂਪ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹਨ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਣਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः । उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्

ਰੁਦ੍ਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਰੌਦ੍ਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ; ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ।

Verse 14

ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे । इमान्रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्

ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ।

Verse 15

सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि । स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन

ਸਾਰੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਭਕਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः । तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः

ਜੋ ਨਿੱਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः । अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी

ਪਰ ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਪਲ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਵੇਦ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

Verse 18

अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः

ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਕਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ (ਅਗਿਆਨ) ਦੇ ਭੇਦ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 19

ब्रह्मादि तृणपर्यंतं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह । तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ; ਬਹੁਤਾਪੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਝੂਠੀ ਹੈ।

Verse 20

सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा । सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तस्सर्वशून्ये तदा शिवः

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।

Verse 21

तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः । स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद्द्विधापि सः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 22

येनैव विष्णवे दत्तास्सर्वे वेदास्सनातनाः । वर्णा मात्रा ह्यनैकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्

ਉਸੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਅੱਖਰ ਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 23

ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी । वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छंभुरुदाहृतः

ਈਸ਼ਾਨ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਐਸੇ ਹੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸ਼ੰਭੂ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

स एव शंकरः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः । कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः

ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਤਾ, ਭਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।

Verse 25

अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि । महाकालस्स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः

ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮਹਾਕਾਲ ਸਾਖਾਤ ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 26

तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते । सर्वं ताभ्यान्ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि । स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः

ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਉਤਪਾਦਕ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਨਹੀਂ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਆਦਿ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕਾਰ੍ਯ-ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 28

स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन । एकोव्यनेकतां यातोप्यनेकोप्येकतां व्रजेत्

ਸਵੈ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰ੍ਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਵੀ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵੀ ਮੁੜ ਇਕਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 29

एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते । बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः

ਇੱਕ ਹੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਬੀਜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 30

एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् । जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः

ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 31

मुनय ऊचुः । ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवताम्व्रजेत् । कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸਮੂਹ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ?

Verse 32

व्यास उवाच । एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਤ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां सगुणनिर्गुणभेदवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਗੁਣ-ਨਿਰਗੁਣ ਭੇਦ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 43

अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् । यांति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते

ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ—ਰੁਦ੍ਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।