Mukti-bheda-nirūpaṇa (Classification of Liberation) and Śiva as the Sole Bestower of Mokṣa

Verse 1

ऋषय ऊचुः । मुक्तिर्नाम त्वया प्रोक्ता तस्यां किं नु भवेदिह । अवस्था कीदृशी तत्र भवेदिति वदस्व नः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ‘ਮੋਖਸ਼’ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ॥

Verse 2

सूत उवाच । मुक्तिश्चतुर्विधा प्रोक्ता श्रूयतां कथयामि वः । संसारक्लेशसंहर्त्री परमानन्ददायिनी

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਮੁਕਤੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ॥

Verse 3

सारूप्या चैव सालोक्या सान्निध्या च तथा परा । सायुज्या च चतुर्थी सा व्रतेनानेन या भवेत्

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਮੀਪ੍ਯ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ—ਸਾਰੂਪ੍ਯ, ਸਾਲੋਕ੍ਯ, ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਤੇ ਪਰਮ—ਸਾਯੁਜ੍ਯ॥

Verse 4

मुक्तेर्दाता मुनिश्रेष्ठाः केवलं शिव उच्यते । ब्रह्माद्या न हि ते ज्ञेया केवलं च त्रिवर्गदाः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਵਰਗ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ॥

Verse 5

ब्रह्माद्यास्त्रिगुणाधीशाश्शिवस्त्रिगुणतः परः । निर्विकारी परब्रह्म तुर्यः प्रकृतितः परः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਤੁਰਿਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ॥

Verse 6

ज्ञानरूपोऽव्ययः साक्षी ज्ञानगम्योऽद्वयस्स्वयम् । कैवल्यमुक्तिदस्सोऽत्र त्रिवर्गस्य प्रदोऽपि हि

ਉਹ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਕੈਵਲ੍ਯ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ॥

Verse 7

कैवल्याख्या पंचमी च दुर्लभा सर्वथा नृणाम् । तल्लक्षणं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः

‘ਕੈਵਲਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੁਣੋ।

Verse 8

उत्पद्यते यतः सर्वं येनैतत्पाल्यते जगत् । यस्मिंश्च लीयते तद्धि येन सर्वमिदं ततम्

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 9

तदेव शिवरूपं हि पठ्यते च मुनीश्वराः । सकलं निष्कलं चेति द्विविधं वेदवर्णितम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਸਕਲ (ਪ੍ਰਗਟ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਅਪ੍ਰਗਟ)।

Verse 10

विष्णुना तच्च न ज्ञातं ब्रह्मणा न च तत्तथा । कुमाराद्यैश्च न ज्ञातं न ज्ञातं नारदेन वै

ਉਹ ਤੱਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।

Verse 11

शुकेन व्यास पुत्रेण व्यासेन च मुनीश्वरैः । तत्पूर्वैश्चाखिलैर्देवैर्वेदैः शास्त्रैस्तथा न हि

ਇਹ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਂਤ) ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ, ਆਪ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਪੂਰਵਕਾਲ ਦੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 12

सत्यं ज्ञानमनंतं च सच्चिदानन्दसंज्ञितम् । निर्गुणो निरुपाधिश्चाव्ययः शुद्धो निरंजनः

ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਹੈ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਤ੍-ਚਿਤ੍-ਆਨੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰੁਪਾਧੀ, ਅਵ੍ਯਯ, ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ।

Verse 13

न रक्तो नैव पीतश्च न श्वेतो नील एव च । न ह्रस्वो न च दीर्घश्च न स्थूलस्सूक्ष्म एव च

ਉਹ ਨਾ ਲਾਲ ਹੈ, ਨਾ ਪੀਲਾ; ਨਾ ਚਿੱਟਾ, ਨਾ ਨੀਲਾ। ਉਹ ਨਾ ਹ੍ਰਸਵ ਹੈ, ਨਾ ਦੀਰਘ; ਨਾ ਸਥੂਲ, ਨਾ ਸੂਖਮ—ਇਉਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸਭ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 14

यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह । तदेव परमं प्रोक्तं ब्रह्मैव शिवसंज्ञकम्

ਜਿਸ ਤੱਤ ਤੱਕ ਮਨ ਸਮੇਤ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

आकाशं व्यापकं यद्वत्तथैव व्यापकन्त्विदम् । मायातीतं परात्मानं द्वन्द्वातीतं विमत्सरम्

ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਤੱਤ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਮਤਸਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 16

तत्प्राप्तिश्च भवेदत्र शिवज्ञानोदयाद्ध्रुवम् । भजनाद्वा शिवस्यैव सूक्ष्ममत्या सतां द्विजाः

ਹੇ ਸਤਚਰਿਤ੍ਰ ਦਵਿਜੋ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਪਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਸੁਖਮ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਜਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 17

ज्ञानं तु दुष्करं लोके भजनं सुकरं मतम् । तस्माच्छिवं च भजत मुक्त्यर्थमपि सत्तमाः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ।

Verse 18

शिवो हि भजनाधीनो ज्ञानात्मा मोक्षदः परः । भक्त्यैव बहवः सिद्धा मुक्तिं प्रापुः परां मुदा

ਸ਼ਿਵ ਭਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੋਖ਼-ਦਾਤਾ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 19

ज्ञानमाता शंभुभक्तिर्मुक्तिभुक्तिप्रदा सदा । सुलभा यत्प्रसादाद्धि सत्प्रेमांकुर लक्षणा

ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਨਾਲ ਪਹਿਚਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

सा भक्तिर्विविधा ज्ञेया सगुणा निर्गुणा द्विजाः । वैधी स्वाभाविकी याया वरा सासा स्मृता परा

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਭਗਤੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣੋ—ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ। ਇਹ ਵੈਧੀ (ਵਿਧੀ-ਅਨੁਸਾਰ) ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਵਭਾਵਿਕੀ; ਜੋ ਰੂਪ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਪਰਾਭਗਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 21

नैष्ठिक्यनैष्ठिकीभेदाद्विविधैव हि कीर्तिता । षड्विधा नैष्ठिकी भेदाद्द्वितीयैकविधा स्मृता

ਨੈਸ਼ਠਿਕ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕੀ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਠਿਕੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ (ਨੈਸ਼ਠਿਕ੍ਯ) ਇਕ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮਝੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 22

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च विस्तारो न हि वर्ण्यते

‘ਵਿਹਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਹਿਤ’ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 23

ते नवांगे उभे ज्ञेये श्रवणादिकभेदतः । सुदुष्करे तत्प्रसादं विना च सुकरे ततः

ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੌਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹਨ; ਪਰ ਉਸੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

भक्तिज्ञाने न भिन्ने हि शंभुना वर्णिते द्विजाः । तस्माद्भेदो न कर्तव्यस्तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम्

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਾ ਕਰੋ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਰਸ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

विज्ञानं न भवत्येव द्विजा भक्तिविरोधिनः । शंभुभक्तिकरस्यैव भवेज्ज्ञानोदयो द्रुतम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦਯ ਜਲਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

तस्माद्भक्तिर्महेशस्य साधनीया मुनीश्वराः । तयैव निखिलं सिद्धं भविष्यति न संशयः

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਭਗਤੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 27

इति पृष्टं भवद्भिर्यत्तदेव कथितं मया । तच्छुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां मुक्तिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ, ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਮੁਕਤਿਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇਕਤਾਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।