Śivarātri-vrata Udyāpana-vidhi (Completion Rite for the Śivarātri Observance)
ਅਧਿਆਇ 39 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਉਦਯਾਪਨ-ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵ੍ਰਤ ਚਤੁਰਦਸ਼ਾਬਦ (ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ) ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਏਕਭਕਤ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ। ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ‘ਗੌਰੀ-ਤਿਲਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰ-ਮੰਡਲ/ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਲਿਖੇ। ਮੰਡਲ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸੰਜ्ञਕ ਕਈ ਕਲਸ਼ ਵਸਤ੍ਰ-ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਜਾਣ; ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਵਿਕਲਪ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ (ਪਲ ਜਾਂ ਅੱਧ-ਪਲ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਕੇਂਦਰ-ਪਰਿਧੀ ਵਿਨਿਆਸ, ਸ਼ੁਭ ਜਿਆਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਯੁਗਲਤਾ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय उचुः । उद्यापनविधिं ब्रूहि शिवरात्रिव्रतस्य च । यत्कृत्वा शंकरस्साक्षात्प्रसन्नो भवति धुवम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਦੇ ਉਦਯਾਪਨ (ਸਮਾਪਨ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੋ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੰਕਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
सूत उवाच । श्रूयतामृषयो भक्त्या तदुद्यापनमादरात् । यस्यानुष्ठानतः पूर्णं व्रतं भवति तद्ध्रुवम्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵਰਤ ਦੇ ਉਦਯਾਪਨ ਨੂੰ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं शिवरात्रिव्रतं शुभम् । एकभक्तं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुपोषणम्
ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਵਰਤ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੋ।
Verse 4
शिवरात्रिदिने प्राप्ते नित्यं संपाद्य वै विधिम् । शिवालयं ततो गत्वा पूजां कृत्वा यथाविधि
ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 5
ततश्च कारयेद्दिव्यं मण्डलं तत्र यत्नतः । गौरीतिलकनाम्ना वै प्रसिद्धं भुवनत्रये
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ‘ਗੌਰੀ-ਤਿਲਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 6
तन्मध्ये लेखयेद्दिव्यं लिंगतो भद्रमण्डलम् । अथवा सर्वतोभद्रं मण्डपान्तः प्रकल्पयेत्
ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਭਦ੍ਰ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਮੰਡਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਸ਼ੁਭ ਬਣਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 7
कुंभास्तत्र प्रकर्तव्याः प्राजापत्यविसंज्ञया । सवस्त्रास्सफलास्तत्र दक्षिणासहिताः शुभाः
ਉੱਥੇ ‘ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਸਤ੍ਰ, ਫਲ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਹੋਣ।
Verse 8
मण्डलस्य च पार्श्वे वै स्थापनीयाः प्रयत्नतः । मध्ये चैकश्च संस्थाप्यः सौवर्णो वापरो घटः
ਮੰਡਲ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਤਰ/ਘਟ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਸੋਨੇ ਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਯੋਗ ਧਾਤ ਦਾ।
Verse 9
तत्रोमासहितां शंभुमूर्तिन्निर्माय हाटकीम् । पलेन वा तदर्द्धेन यथाशक्त्याथवा व्रती
ਉੱਥੇ ਵਰਤਧਾਰੀ ਉਮਾਸਹਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਵੇ—ਇੱਕ ਪਲ ਸੋਨੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 10
निधाय वामभागे तु शिवामूर्त्तिमतन्द्रितः । मदीयां दक्षिणे भागे कृत्वा रात्रौ प्रपूजयेत्
ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰੱਖੇ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮੇਰੀ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 11
आचार्यं वरयेत्तत्र चर्त्विग्भिस्सहितं शुचिम् । अनुज्ञातश्च तैर्भक्त्या शिवपूजां समाचरेत्
ਉੱਥੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਚੁਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀਭਰੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 12
रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूजां यामोद्भवां चरन् । रात्रिमाक्रमयेत्सर्वां गीतनृत्यादिना व्रती
ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਰਤਧਾਰੀ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਰ ਯਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਕੀਰਤਨ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਭਗਤੀਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬਿਤਾਵੇ।
Verse 13
एवं सम्पूज्य विधिवत्संतोष्य प्रातरेव च । पुनः पूजां ततः कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਮ (ਹਵਨ) ਕਰੇ।
Verse 14
यथाशक्ति विधानं च प्राजापत्यं समाचरेत् । ब्राह्मणान्भोजयेत्प्रीत्या दद्याद्दानानि भक्तितः
ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 15
ऋत्विजश्च सपत्नीकान्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । अलङ्कृत्य विधानेन दद्याद्दानं पृथक्पृथक्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 16
गां सवत्सां विधानेन यथोपस्करसंयुताम् । उक्त्वाचार्याय वै दद्याच्छिवो मे प्रीयतामिति
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਸਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੱਛੜੇ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਕਹੇ—“ਸ਼ਿਵ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।”
Verse 17
तत्तस्सकुम्भां तन्मूर्तिं सवस्त्रां वृषभे स्थिताम् । सर्वालंकारसहितामाचार्याय निवेदयेत्
ਫਿਰ ਉਸੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਸਮੇਤ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 18
ततः संप्रार्थयेद्देवं महेशानं महाप्रभुम् । कृतांजलिर्नतस्कन्धस्सुप्रीत्या गद्गदाक्षरः
ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੋਢੇ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਅਤਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਅੱਗੇ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 19
देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । व्रतेनानेन देवेश कृपां कुरु ममोपरि
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ! ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 20
मया भक्त्यनुसारेण व्रतमेतत्कृतं शिवा । न्यूनं सम्पूर्णतां यातु प्रसादात्तव शङ्कर
ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਘਾਟ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 21
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु कृपया सफलं तव शङ्कर
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਪ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਫਲ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਵੇ।
Verse 22
एवं पुष्पांजलिं दत्त्वा शिवाय परमात्मने । नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रार्थनां पुनरेव च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 23
एवं व्रतं कृतं येन न्यूनं तस्य न विद्यते । मनोभीष्टां ततः सिद्धिं लभते नात्र संशयः
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 39
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटित्त्वसंहितायां शिवरात्रिव्रतोद्यापनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ “ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਦੇ ਉਦਿਆਪਨ” ਨਾਮਕ ਉਨਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It teaches the udyāpana-vidhi (completion rite) for the Śivarātri-vrata: a fourteen-year observance framework, the trayodaśī/caturdaśī food-fast rules, temple worship on Śivarātri, maṇḍala preparation (Gaurī-tilaka), installation of kuṃbhas with dakṣiṇā, and nocturnal worship of Umā-sahita Śambhu.
The rite encodes completeness through ordered space: the maṇḍala’s auspicious geometry (bhadra/sarvatobhadra) sacralizes the field, side-placed kuṃbhas stabilize the periphery (supporting powers/guardianship logic), and the central ghaṭa marks the axis of presence. Together they ritualize ‘pūrṇatā’—the vow becomes complete when the cosmos is symbolically re-centered on Śiva-Śakti.
The chapter highlights Umā-sahita Śambhu—Śiva installed and worshipped together with Umā/Śivā (placed on the left). This paired iconography emphasizes Śiva-Śakti inseparability as the proper theological form for concluding (udyāpana) a major vrata.