Adhyaya 36
Kotirudra SamhitaAdhyaya 3638 Verses

Viṣṇoḥ Sahasranāma-stotreṇa Śiva-prasādaḥ (Vishnu’s Thousand-Name Hymn and Shiva’s Grace)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪਾਰਥਿਵ-ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਸ੍ਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ-ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਰਖ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਲ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਪੈ ਗਈ। ਵਿਧੀ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਹਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਗੁੰਮ ਕਮਲ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂ—ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਰਪਣ ਮੰਨ ਕੇ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ‘ਮਾ ਮਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸਾਖਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਾਪ ਭਾਵ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा विष्णुकृतं दिव्यं परनामविभूषितम् । सहस्रनामस्वस्तोत्रं प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਰਚਿਤ, ਪਰਮ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਸ੍ਵਸ੍ਤੀ ਸਤੋਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 2

परीक्षार्थं हरेरीशः कमलेषु महेश्वरः । गोपयामास कमलं तदैकं भुवनेश्वरः

ਹਰੀ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ, ਕਮਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕਮਲ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 3

पंकजेषु तदा तेषु सहस्रेषु बभूव च । न्यूनमेकं तदा विष्णुर्विह्वलश्शिवपूजने

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਘੱਟ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 4

हृदा विचारितं तेन कुतो वै कमलं गतम् । यातं यातु सुखेनैव मन्नेत्रं कमलं न किम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ—“ਕਮਲ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਜਾਣ ਦਿਓ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਕੀ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਹੀ ਕਮਲ ਨਹੀਂ?”

Verse 5

ज्ञात्वेति नेत्रमुद्धृत्य सर्वसत्त्वावलम्बनात् । पूजयामास भावेन स्तवयामास तेन च

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।

Verse 6

ततः स्तुतमथो दृष्ट्वा तथाभूतं हरो हरिम् । मा मेति व्याहरन्नेव प्रादुरासीज्जगद्गुरुः

ਫਿਰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਨਤ ਦੇਖ ਕੇ “ਮਾ, ਮਾ” (ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ) ਕਿਹਾ; ਉਸੇ ਉਚਾਰ ਨਾਲ ਜਗਦਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 7

तस्मादवतताराशु मण्डलात्पार्थिवस्य च । प्रतिष्ठितस्य हरिणा स्वलिंगस्य महेश्वरः

ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਪਾਰਥਿਵ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ।

Verse 8

यथोक्तरूपिणं शम्भुं तेजोराशिसमुत्थितम् । नमस्कृत्य पुरः स्थित्वा स तुष्टाव विशेषतः

ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 9

तदा प्राह महादेवः प्रसन्नः प्रहसन्निव । सम्प्रेक्ष्य कृपया विष्णुं कृतांजलिपुटं स्थितम्

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 10

शङ्कर उवाच । ज्ञातं मयेदं सकलं तव चित्तेप्सितं हरे । देवकार्यं विशेषेण देवकार्य्यरतात्मनः

ਸ਼ੰਕਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਹਰੇ! ਤੇਰੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਉ ਹੀ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ।

Verse 11

देवकार्य्यस्य सिद्ध्यर्थं दैत्यनाशाय चाश्रमम् । सुदर्शनाख्यं चक्रं च ददामि तव शोभनम्

ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੋਭਨ ਚੱਕਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।

Verse 12

यद्रूपं भवता दृष्टं सर्वलोकसुखावहम् । हिताय तव देवेश धृतं भावय तद्ध्रुवम्

ਤੂੰ ਜੋ ਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ।

Verse 13

रणाजिरे स्मृतं तद्वै देवानां दुःखनाशनम् । इदं चक्रमिदं रूपमिदं नामसहस्रकम्

ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਇਹ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਹੈ।”

Verse 14

ये शृण्वन्ति सदा भक्त्या सिद्धि स्यादनपायिनी । कामानां सकलानां च प्रसादान्मम सुव्रत

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 15

सूत उवाच । एवमुक्त्वा ददौ चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् । सुदर्शनं स्वपादोत्थं सर्वशत्रुविनाशनम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 16

विष्णुश्चापि सुसंस्कृत्य जग्राहोदङ्मुखस्तदा । नमस्कृत्य महादेवं विष्णुर्वचनमब्रवीत्

ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 17

विष्णुरुवाच । शृणु देव मया ध्येयं पठनीयं च किं प्रभो । दुःखानां नाशनार्थं हि वद त्वं लोकशंकर

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕੀ ਪਾਠ ਕਰਾਂ? ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਹੇ ਲੋਕਸ਼ੰਕਰ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੱਸੋ।

Verse 18

सूत उवाच । इति पृष्टस्तदा तेन सन्तुष्टस्तु शिवोऽब्रवीत् । प्रसन्नमानसो भूत्वा विष्णुं देवसहायकम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 19

शिव उवाच । रूपं ध्येयं हरे मे हि सर्वानर्थप्रशान्तये । अनेकदुःखनाशार्थं पठ नामसहस्रकम्

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਹਰਿ! ਸਭ ਅਨਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੇਰੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ।

Verse 20

धार्य्यं चक्रं सदा मे हि सवार्भीष्टस्य सिद्धये । त्वया विष्णो प्रयत्नेन सर्वचक्रवरं त्विदम्

ਮੇਰੇ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਚੱਕਰ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਤੇਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 21

अन्ये च ये पठिष्यन्ति पाठयिष्यन्ति नित्यशः । तेषां दुःखं न स्वप्नेऽपि जायते नात्र संशयः

ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਨਗੇ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 22

राज्ञा च संकटे प्राप्ते शतावृत्तिं चरेद्यदा । साङ्गः च विधिसंयुक्तं कल्याणं लभते नरः

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਆ ਪਵੇ, ਉਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਤਾਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

रोगनाशकरं ह्येतद्विद्यावित्तदमुत्तमम् । सर्वकामप्रदं पुण्यं शिवभक्तिप्रदं सदा

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ, ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 24

यदुद्दिश्य फलं श्रेष्ठं पठिष्यन्ति नरास्त्विह । सप्स्यन्ते नात्र संदेहः फलं तत्सत्यमुत्तमम्

ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਚਨਬੱਧ ਫਲ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 25

यश्च प्रातस्समुत्थाय पूजां कृत्वा मदीयिकाम् । पठते मत्समक्षं वै नित्यं सिद्धिर्न दूरतः

ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਨਿੱਤ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 26

ऐहिकीं सिद्धिमाप्नोति निखिलां सर्वकामिकाम् । अन्ते सायुज्यमुक्तिं वै प्राप्नोत्यत्र न संशयः

ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਾਯੁਜ੍ਯ-ਮੁਕਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 27

सूत उवाच । एवमुक्त्वा तदा विष्णुं शंकरः प्रीतमानसः । उपस्पृश्य कराभ्यां तमुवाच गिरिशः पुनः

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 28

शिव उवाच । वरदोऽस्मि सुरश्रेष्ठ वरान्वृणु यथेप्सितान् । भक्त्या वशीकृतो नूनं स्तवेनानेन सुव्रतः

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ; ਜਿਹੜੇ ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਮੰਗ ਲੈ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 29

सूत उवाच । इत्युक्तो देवदेवेन देवदेवं प्रणम्य तम् । सुप्रसन्नतरो विष्णुस्सांजलिर्वाक्यमब्रवीत्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 30

विष्णुरुवाच । यथेदानीं कृपानाथ क्रियते चान्यतः परा । कार्य्या चैव विशेषेण कृपालुत्वात्त्वया प्रभो

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਾਥ! ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਇਹ ਪਰਮ (ਉਧਾਰਕ) ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 31

त्वयि भक्तिर्महादेव प्रसीद वरमुत्तमम् । नान्यमिच्छामि भक्तानामार्त्तयो नैव यत्प्रभो

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰ ਦਿਓ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਉਹ ਭਗਤ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 32

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दया वान्सुतरां भवः । पस्पर्श च तदंगं वै प्राह शीतांशुशेखरः

ਸੂਤ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਇਆਵਾਨ ਭਵ ਹੋਰ ਵੀ ਕਰੁਣਾਮਯ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਫਿਰ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਬੋਲੇ।

Verse 33

शिव उवाच । मयि भक्तिस्सदा ते तु हरे स्यादनपायिनी । सदा वन्द्यश्च पूज्यश्च लोके भव सुरैरपि

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਹਰੀ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਰਹੇ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਦਾ ਵੰਦਨਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੋਵੇਂ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ।

Verse 34

विष्वंभरेति ते नाम सर्वपापहरं परम् । भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादात्सुरोत्तम

‘ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ’ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੋਤਮ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रस्सर्वदेवेश्वरः प्रभुः । पश्यतस्तस्य विष्णोस्तु तत्रैव च मुनीश्वराः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ।

Verse 36

जनार्दनोऽपि भगवान्वचनाच्छङ्करस्य च । प्राप्य चक्रं शुभं तद्वै जहर्षाति स्वचेतसि

ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 37

कृत्वा ध्यानं च तच्छम्भोः स्तोत्रमेतन्निरन्तरम् । पपाठाध्यापयामास भक्तेभ्यस्तदुपादिशत्

ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਠ ਕੀਤਾ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 38

इति पृष्टं मयाख्यातं शृण्वताम्पापहारकम् । अतःपरं च किं श्रेष्ठाः प्रष्टुमिच्छथ वै पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਜੋ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

Frequently Asked Questions

Śiva tests Viṣṇu’s worship by concealing one lotus from the thousand-lotus offering; Viṣṇu resolves to substitute his own lotus-like eye to preserve ritual completeness, prompting Śiva to manifest and halt the sacrifice, thereby validating devotion and self-offering as the highest form of pūjā.

The missing lotus signifies the inevitable insufficiency of merely external ritual; the eye symbolizes consciousness and personal identity, so offering it encodes ātma-nivedana (total self-surrender). The pārthiva-liṅga represents a consecrated focal point where transcendence becomes immanent—Śiva’s grace emerges precisely when inner intent becomes complete.

Śiva appears as Jagadguru and compassionate examiner (kṛpālu-parīkṣaka), manifesting directly from the installed liṅga; the emphasis is on Śiva as the responsive Lord whose anugraha is drawn forth by perfected bhakti rather than by ritual mechanics alone.