रामेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation/Origin of the Rāmeśvara Liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ, ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵਾਲੀ-ਵਧ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਲਈ ਭੇਜਣਾ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਚੂੜਾਮਣੀ ਮਿਲਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਮ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨਗੇ, ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ‘ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਤਜਨਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ।
Verse 3
तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 4
अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह
ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ’ ਨਾਮਕ ਨਗਰੀ ਗਿਆ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै
ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे
ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਾਨਰ ਭੇਜੇ—ਹਨੁਮਾਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਕੇ—ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ।
Verse 7
अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः
ਫਿਰ ਕਪਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਸੀਤਾ ਲੰਕਾ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਚੂੜਾਮਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 8
सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਪਿਰਾਜ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁੰਨਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 9
पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः
ਅਠਾਰਾਂ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪਦਮ-ਆਸਨਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ—ਜੋ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਿੱਸਦਾ ਲਵਣਾਕਰ ਸਾਗਰ ਹੈ।
Verse 10
तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः
ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਆਪ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਵਾਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਲਛਮਣ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 11
हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी
“ਹਾਏ ਜਾਨਕੀ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਮਿਲਾਂਗਾ? ਸਾਗਰ ਅਥਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ।”
Verse 12
राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः । लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै
ਉਹ ‘ਗਿਰਿਧਰਤਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੀ, ਮਹਾਂਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ। ‘ਲੰਕਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਪਹੁੰਚ ਕਿਲ੍ਹਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਦਰਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
Verse 13
इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਰਾਘਵ—ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ—ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਲੱਭਣ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 15
राम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਰਾ ਲਖ਼ਮਣ, ਹੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆ; ਕੁਝ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜ ਦੇ।
Verse 16
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵਾਨਰ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 17
वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्
ਵਾਨਰ ਬੋਲੇ—ਸਵਾਮੀ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ; ਤੱਤਵ (ਧਰਮ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਲਿਆਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ, ਸੁਆਦਲਾ, ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 18
सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪ ਉਹ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 19
स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया
ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਪੀਣ ਲੱਗਾ, ਉਸੇ ਪਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਮਰਨ ਜਾਗ ਪਿਆ।
Verse 20
न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै
ਜੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਲ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਵਾਮੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 21
इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਹ ਜਲ ਪੀ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 22
आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्
ਆਵਾਹਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 23
प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा
ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 24
राम उवाच । स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्
ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ੰਭੋ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਹੋ। ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਮੈਨੂੰ—ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤ, ਦਿਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 25
एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः
ਇਹ ਜਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਅਥਾਹ ਹੈ; ਹੇ ਭਵਤਾਰਣ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕਰੇਂਗਾ? ਰਾਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਵੀਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ।
Verse 26
वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् । ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये
ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਤਾਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੰਚਲ ਹੈ—ਯੁੱਧ ਲਈ ਅਸਥਿਰ ਸਾਧਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ?
Verse 27
तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿਓ। ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 28
त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्
ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਰਾਵਣ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਲਈ ਅਜੇਯ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰ ਨਾਲ ਦਰਪਿਤ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਜਿਤ ਹੈ।
Verse 29
अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव
ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ-ਪੱਖ ਕਰ।
Verse 30
सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ‘ਜੈ ਜੈ’ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੰਕਰ!’ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ।
Verse 31
इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਾਚਿਆ।
Verse 32
प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਿਘਲੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨੇ ਗਲਾ ਭਰ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਰਤੀ ਨਾਦ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 33
सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्
ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਜੋਤਿ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 34
ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्
ਤਦ ਰਾਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕਿਹਾ—“ਸ਼ਿਵਮਸਤੁ, ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਵਰ ਮੰਗ; ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੁ।”
Verse 35
तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् । कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः
ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਆਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਾਘਵ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 36
स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः
ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ্তুਤੀਆਂ ਕਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ।
Verse 37
ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्
ਤਦੋਂ ਰਾਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੇਰੀ ਜੈ ਹੋਵੇ!”
Verse 38
शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः
ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲੂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 39
राम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ੰਕਰ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ।
Verse 40
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉਸੇ ਥਾਂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਅਤੇ ‘ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।
Verse 41
रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਸੌਖੇ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 42
रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि
ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਸਹਿਤ ਸ਼ਿਵ—ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ—ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕੈਵਲ੍ਯ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ‘ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਹੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It stages an etiological prelude to the Rāmeśvara Liṅga: Rāma’s Rāmāyaṇa journey is retold up to the southern seashore, positioning the forthcoming liṅga-establishment as the theological claim that righteous action culminates in Śiva-worship and depends upon Śiva’s sanction.
The liṅga functions as an axis of stabilization at a liminal threshold (the oceanic boundary before Laṅkā): it encodes the doctrine that agency (karma) is purified and empowered when anchored in Śiva-tattva, transforming a geographic edge into a metaphysical center through consecration.
Śiva is highlighted primarily through the toponymic/iconic manifestation ‘Rāmeśvara’—Śiva as present in the liṅga associated with Rāma’s worship—rather than through an anthropomorphic form; Gaurī is not foregrounded in the sampled passage.