Śiva-nāma-smaraṇa and Śambhu’s Protective Manifestation (Dāruka Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਦਾਰੁਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਾਰੁਕ ਆ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਇੱਕ ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਗਤ ਦਾਰੁਕ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਜਾਂ ਅਨਿਚ্ছੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਾਰੁਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭਗਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ੰਭੂ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪ੍ਰਾਰਥਿਤ ਸ਼ੰਭੂ ਇੱਕ ਛੇਦ/ਆਕਾਸ਼-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਪਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ-ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਅਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । कदाचित्सेवकस्तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः । तदग्रे सुंदरं रूपं शंकरस्य ददर्श ह
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ।
Verse 2
तस्मै निवेदितं राज्ञे राक्षसानां यथार्थकम् । सर्वं तच्चरितं तेन सकौतुकमथाद्भुतम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਖ਼ਬਰ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ—ਕੌਤੁਹਲ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸੁਣਾਈ।
Verse 3
राजापि तत्र चागत्य राक्षसानां स दारुकः । विह्वलस्सबलश्शीघ्रं पर्यपृच्छच्च तं शिवम्
ਤਦ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦਾਰੁਕ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 4
दारुक उवाच । किं ध्यायसि हि वैश्य त्वं सत्यं वद ममाग्रतः । एवं सति न मृत्युस्ते मम वाक्यं च नान्यथा
ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲ। ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ; ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 5
सूत उवाच । तेनोक्तं च न जानामि तच्छ्रुत्वा कुपितस्य वै । राक्षसान्प्रेरयामास हन्यतां राक्षसा अयम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ—“ਹੇ ਰਾਖਸ਼ੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ!”
Verse 6
तदुक्तास्ते तदा हंतुं नानायुधधरा गताः । द्रुतं तं वैश्यशार्दूलं शंकरासक्तचेतसम्
ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਸੀ।
Verse 7
तानागतांस्तदा दृष्ट्वा भयवित्रस्तलोचनः । शिवं सस्मार सुप्रीत्या तन्नामानि जगौ मुहुः
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ।
Verse 8
वैश्यपतिरुवाच । पाहि शंकर देवेश पाहि शंभो शिवेति च । दुष्टादस्मात्त्रिलोकेश खलहन्भक्तवत्सल
ਵੈਸ਼੍ਯਪਤੀ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਦੇਵੇਸ਼, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਹੇ ਸ਼ੁਭਕਰ ਸ਼ਿਵ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼, ਦੁਸ਼ਟ-ਨਾਸਕ, ਭਗਤਵਤਸਲ—ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ।
Verse 9
सर्वस्वं च भवानद्य मम देव त्वमेव हि । त्वदधीनस्त्वदीयोऽहं त्वत्प्राणस्सर्वदा प्रभो
ਹੇ ਦੇਵ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਰਬਸਵ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਹੀ ਹਾਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 10
सूत उवाच । इति संप्रार्थितश्शंभुर्विवरान्निर्गतस्तदा । भवनेनोत्तमेनाथ चतुर्द्वारयुतेन च
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਤਦ ਉਸ ਛੇਦ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਦਿਵ੍ਯ ਭਵਨ ਸਮੇਤ ਨਾਥ ਵੀ ਦਿਸ ਪਏ।
Verse 11
मध्यज्योतिस्स्वरूपं च शिवरूपं तदद्भुतम् । परिवारसमायुक्तं दृष्ट्वा चापूजयत्स वै
ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਜਾ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।
Verse 12
पूजितश्च तदा शंभुः प्रसन्नो ह्यभवत्स्वयम् । अस्त्रं पाशुपतं नाम दत्त्वा राक्षसपुंगवान्
ਤਦੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ‘ਪਾਸ਼ੁਪਤ’ ਨਾਮਕ ਅਸਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 13
जघान सोपकरणांस्तान्सर्वान्सगणान्द्रुतम् । अरक्षच्च स्वभक्तं वै दुष्टहा स हि शंकरः
ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 14
सर्वांस्तांश्च तदा हत्वा वरं प्रादाद्वनस्य च । अत्यद्भुतकरश्शंभुस्स्वलीलात्तसुविग्रहः
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਕਾਰੀ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 15
अस्मिन्वने सदा वर्णधर्मा वै संभवंतु च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां हि तथैव च
“ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹੇ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਆਚਾਰ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿਣ।”
Verse 16
भवत्वत्र मुनिश्रेष्ठास्तामसा न कदाचन । शिवधर्मप्रवक्तारश्शिवधर्मप्रवर्तकाः
“ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿਗੋ; ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣੋ।”
Verse 17
सूत उवाच । एतस्मिन्समये सा वै राक्षसी दारुकाह्वया । देव्याः स्तुतिं चकारासौ पार्वत्या दीनमानसा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾਰੁਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਉਹ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਵਿਹਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 18
प्रसन्ना च तदा देवी किं करोमीत्युवाच हि । साप्युवाच पुनस्तत्र वंशो मे रक्ष्यतां त्वया
ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ— “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।”
Verse 19
रक्षयिष्यामि ते वंशं सत्यं च कथ्यते मया । इत्युक्त्वा च शिवेनैव विग्रहं सा चकार ह
“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 20
शिवोपि कुपितां देवीं दृष्ट्वा वरवशः प्रभुः । प्रत्युवाचेति सुप्रीत्या यथेच्छसि तथा कुरु
ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਵਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ, ਤਿਵੇਂ ਕਰ।”
Verse 21
सूत् उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वपतेश्शंकरस्य वै । सुप्रसन्ना विहस्याशु पार्वती वाक्यमब्रवीत्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬਚਨ ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਾਰਵਤੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁਸਕੁਰਾਈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ।
Verse 22
पार्वत्युवाच । भवदीयं वचस्तथ्यं युगांते संभविष्यति । तावच्च तामसी सृष्टिर्भवत्विति मतं मम
ਪਾਰਵਤੀ ਬੋਲੀ—ਤੁਹਾਡਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੈ; ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਤੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਾਮਸ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।
Verse 23
अन्यथा प्रलयस्स्याद्वै सत्यं मे व्याहृतं शिव । प्रमाणीक्रियतां नाथ त्वदीयास्मि त्वदाश्रया
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਥ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।
Verse 24
इयं च दारुका देवी राक्षसी शक्तिका मम । बलिष्ठा राक्षसीनां च रक्षोराज्यं प्रशास्तु च
ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਰੁਕਾ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰੇ।
Verse 25
इमा राक्षसपत्न्यस्तु प्रसविष्यंति पुत्रकान् । ते सर्वे मिलिताश्चैव वने वासाय मे मताः
ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਪੁੱਤਰ ਜਣਨਗੀਆਂ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ—ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਗੇ।
Verse 26
सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्यास्स्वस्त्रियाः प्रभुः । प्रसन्नमानसो भूत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ।
Verse 27
शङ्कर उवाच । इति ब्रवीषि त्वं वै चेच्छृणु मद्वचनं प्रिये । स्थास्याम्यस्मिन्वने प्रीत्या भक्तानां पालनाय च
ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਇਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਗਾ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 28
अत्र मे वर्णधर्मस्थो दर्शनं प्रीतिसंयुतम् । करिष्यति च यो वै स चक्रवर्ती भविष्यति
ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਬਣੇਗਾ।
Verse 29
अन्यथा कलिपर्याये सत्यस्यादौ नृपेश्वर । महासेनसुतो यो वै वीरसेनेति विश्रुतः
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੇਸ਼ਵਰ! ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪਰਿਆਏ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਪਰ ਸਤਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਹਾਸੇਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵੀਰਸੇਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 30
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नागेश्वरज्योतिर्लिंगोद्भवमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ—ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ—ਵਿੱਚ ‘ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੇ ਉਦਭਵ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 31
सूत उवाच । इत्येवं दंपती तौ च कृत्वा हास्यं परस्परम् । स्थितौ तत्र स्वयं साक्षान्महत्त्वकारकौ द्विजाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹਾਸ-ਵਿਨੋਦ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਵਿਜ਼ ਸਵੈੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ (ਆਤਮਿਕ ਮਹਿਮਾ) ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣੇ।
Verse 33
ऋषय ऊचुः । वीरसेनः कथं तत्र यास्यते दारुकावने । कथमर्चिष्यति शिवं त्वं तद्वद महामते
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੀਰਸੇਨ ਉੱਥੇ ਦਾਰੁਕਾਵਨ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇਗਾ? ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 34
सूत उवाच । निषधे सुंदरे देशे क्षत्रियाणां कुले च सः । महासेनसुतो वीरसेनश्चैव शिवप्रियः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੁੰਦਰ ਨਿਸਧ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਸੇਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਰਸੇਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਸੀ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ (ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ) ਸੀ।
Verse 35
पार्थिवेशार्चनं कृत्वा तपः परमदुष्करम् । चकार वीरसेनो वै वर्षाणां द्वादशावधिः
ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀਰਸੇਨ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ।
Verse 36
ततः प्रसन्नो देवेशः प्रत्यक्षं प्राह शंकरः । काष्ठस्य मत्स्यिकां कृत्वा त्रपुधातु विलेपनाम्
ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬੋਲੇ— “ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਮੱਛੀ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰੋ।”
Verse 37
विधाय योगमायां च दास्यामि वीरसेनक । तां गृहीत्वा प्रविश्यैतं नृभिस्सह व्रजाधुना
“ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰਸੇਨ! ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁਣੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।”
Verse 38
ततस्त्वं तत्र गत्वा च विवरे च कृते मया । प्रविश्य च तदा पूजां कृत्वा नागेश्वरस्य च
“ਫਿਰ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ; ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਛੇਦ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਂ।”
Verse 39
ततः पाशुपतं प्राप्य हत्वा च राक्षसीमुखान् । मयि दृष्टे तदा किंचिन्न्यूनं ते न भविष्यति
ਫਿਰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।
Verse 40
पार्वत्याश्च बलं चैव संपूर्णं वै भविष्यति । अन्ये च म्लेच्छरूपा ये भविष्यंति वने शुभाः
ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਬਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ—ਜੋ ਮਲੇਛ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ—ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ।
Verse 41
सूत उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र वीरसेनं हि दुःखह । कृत्वा कृपां च महतीं तत्रैवांतर्द्दधे प्रभुः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਦੁੱਖਹਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੀਰਸੇਨ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 42
इति दत्तवरस्सोऽपि शिवेन परमात्मना । शक्तस्स वै तदा कर्तुं संबभूव न संशयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਥ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 43
एवं नागेश्वरो देव उत्पन्नो ज्योतिषां पतिः । लिंगरूपस्त्रिलोकस्य सर्वकामप्रदस्सदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ—ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 44
एतद्यश्शृणुयान्नित्यं नागेशोद्भवमादरात् । सर्वान्कामानियाद्धीमान्महापातकनाशनान्
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਗਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 352
ज्योतिर्लिंगस्वरूपो हि नाम्ना नागेश्वरश्शिवः । नागेश्वरी शिवा देवी बभूव च सतां प्रियौ
ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ‘ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਓਥੇ ਹੀ ‘ਨਾਗੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇਵੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਦੋਵੇਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ ਬਣੇ।
Frequently Asked Questions
A devotee (vaiśyapati) is threatened by Dāruka’s rākṣasas; in response, he performs Śiva-nāma-smaraṇa and explicit surrender. The chapter argues theologically that sincere remembrance and refuge invoke Śiva’s immediate protective presence, overriding demonic coercion.
The repeated utterance of Śiva’s names functions as a portable ritual (mantra-bhakti) that does not depend on external implements, implying inner access to the Lord. The ‘excellent abode with four doors’ can be read as an epiphanic threshold-image: Śiva’s presence becomes architecturally/ritually locatable, signaling ordered divine sovereignty entering a chaotic scene.
Śiva is highlighted in epithets emphasizing lordship and protection—Śaṅkara, Śambhu, and Śiva—culminating in Śambhu’s manifest emergence in response to prayer. No distinct Gaurī form is foregrounded in the provided passage; the focus is Śiva’s protective epiphany.