Anasūyā–Atri Tapas-Varṇana (Description of Anasūyā and Atri’s Austerities)
ਅਧਿਆਇ 3 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ/ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਉਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਮੱਤਗਜੇੰਦਰਕਾ (ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਸਰਵਕਾਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੋਟੀਸ਼ (ਸਭ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਸ਼ੁਪਤੀ। ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਹਿਤ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਅਤ੍ਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਕਿਵੇਂ ਅਤ੍ਰੀਸ਼ਵਰ ਬਣੇ; ਸੂਤ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨੇੜੇ ਕਾਮਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਜ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਅਨਸੂਯਾ ਸਮੇਤ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਅੰਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटं लिंगं मत्तगजेन्द्रकम् । ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ‘ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ‘ਮੱਤਗਜੇਂਦ੍ਰਕ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिंगं सर्ववरप्रदम् । गोदावर्य्याः पश्चिमे तल्लिंगं पशुपतिनामकम्
ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੋਟੀਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਰਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉਹੀ ਲਿੰਗ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामनसूयात्रितपोवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ, ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਸੂਯਾ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤਪ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 4
प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् । स एव शंकरः साक्षादंशेन स्वयमेव हि
ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੰਕਰ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਨ।
Verse 5
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः । उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਇੱਥੇ ਅਤ੍ਰੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਹਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਇਸ ਦਾ ਤੱਤਵ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 6
सूत उवाच । साधु पृष्ठमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् । यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् । चित्रकूटसमीपेस्ति तपसां हितदं सताम्
ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਮਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਉਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ—ਤਪਸ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 8
तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् । तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤ੍ਰੀ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪ—ਅਨਸੂਯਾ ਸਮੇਤ—ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 9
पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने । दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੈਵ-ਵਸ਼ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 10
वृक्षाश्शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च । नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤ ਸੁੱਕ ਗਏ ਸਨ—ਪੱਤੇ ਤੇ ਫਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 11
आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश । हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि
ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਮੀ ਨਾ ਮਿਲੀ; ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸੀ।
Verse 12
संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया । साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते
ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਵਰਤ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੋਲੀ—“ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਥੋਂ ਸਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।”
Verse 13
समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् । प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा
ਤਦ ਉਹ ਮੁਨੀਵਰ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਬੈਠ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤਿੰਨ ਆਵਰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 14
ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः । अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम्
ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੁਨੀਵਰ ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ-ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ।
Verse 15
स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः । अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्
ਜਦੋਂ ਸਵਾਮੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਦੂਰ ਦੇਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਅੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਗਏ।
Verse 16
एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता
ਤਦ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ—ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਅਤੇ ਪਤੀ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਬਣੀ।
Verse 17
सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् । पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मंत्रेण विधि पूर्वकम्
ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਸ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਸੁੰਦਰ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਨਿਭਾਏ।
Verse 18
मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शंकरम् । तुष्टाव शंकरं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः
ਮਾਨਸਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਦਿਲੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 19
बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् । दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा
ਫਿਰ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹੋਏ ਵਿਦਾ ਹੋਏ।
Verse 20
चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी । दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा
ਤਦ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਾ, ਮੁਨੀ-ਪ੍ਰਿਆ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਓਹੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਮਨੋਂ ਖਲਬਲੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।
Verse 21
विह्वलाश्चाभवंस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः । अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि
ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੀ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵੇਖ ਕੇ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹੇ।
Verse 22
तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः । अत्रेश्च तपसश्चैवानसूया शिवसेवनम्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਤ੍ਰੀ ਦਾ ਤਪ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 23
विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम । तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਦੇਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਿਚਰਿਆ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 24
यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः । तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्व कार्यपरायणौ
ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੰਪਤੀ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹੇ।
Verse 25
संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः । एवं जातं तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤ੍ਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 26
ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किंचन । अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा
ਉਹ ਪਰਮ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ; ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਭੀ ਬੋਧ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਅਨਸੂਯਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰਹੀ।
Verse 27
नान्यत्परं किंचिज्जानीते स्म च सा सती । तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च
ਉਹ ਸਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ—ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਭਜਨ-ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 28
देवाश्च ऋषयश्चैव गंगाद्यास्सरितस्तथा । दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परे प्रीत्या समाययुः
ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਵੀ—ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ।
Verse 29
दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः । तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्
ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ-ਸੇਵਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਅਵਸਥਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਜਨ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 30
उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च । अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम्
ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਭਜਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਹੈ? ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਤਪ’ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਹੈ।
Verse 31
तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् । पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम्
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ—ਭਜਨ ਹੀ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 32
एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् । धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका
ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਅਨਸੂਯਾ—ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 33
यदैताभ्यां परप्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः । एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम्
ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੁਤਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਤਪ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ।
Verse 34
त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि । तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम्
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਇਹ ਕੰਮ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ।
Verse 35
गतास्ते च तदा तत्र गंगा न गिरिशं विना । गंगा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता
ਤਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਗਿਰੀਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਗੰਗਾ ਮੇਰੇ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਵੀ ਸੀ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ—ਮਾਨੋ ਮੋਹਿਤ।
Verse 36
कृत्वोपकारमेतस्या गमिष्यामीत्युवाच सा । शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः
ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੀ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।” ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 37
पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह । पंचाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः
ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਚੌਵੰਜਾ (ਪੰਜਾਹ ਅਤੇ ਚਾਰ) ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸਨ।
Verse 38
वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा । यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम्
ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਮੀਂਹ ਨਾ ਵਰਸਿਆ—ਜਦ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 39
अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता । एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते । अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति
ਤਦ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ—“ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੀ।” ਜਦ ਮੁਨੀ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹੀ ਕਰਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਨਸੂਯਾ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
It argues for Śiva’s responsive manifestation in history and geography: during a prolonged anāvṛṣṭi (hundred-year drought), Śaṅkara appears (prādurbhūta) for loka-upakāra and specifically in relation to Atri–Anasūyā’s tapas, grounding the origin/authority of Atrīśvara.
Directional placement of liṅgas functions as a ritual-epistemic map: sacred space is structured so that divine power is encountered as ‘located’ presence; the drought motif encodes Śiva as both cosmic regulator and compassionate savior, while śravaṇa is presented as a direct soteriological instrument (pāpa-kṣaya) parallel to tapas.
Śiva is highlighted as Atrīśvara (self-manifest for Atri–Anasūyā and world-benefit), alongside the named liṅga-forms Mattagajendrakā, Koṭīśa, and Paśupati, each presented as a distinct access-point with specific boon-conferring profiles.