Nāgeśa-jyotirliṅga-prādurbhāvaḥ — The Manifestation of the Nāgeśa Jyotirliṅga
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਨਾਗੇਸ਼ ਨਾਮਕ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦਾਰੁਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਦਾਰੁਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰਦੇ, ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਧਵੰਸ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਇਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਅਭਯ ਨਹੀਂ। ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਧਰਮ ਵਧੇ ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਆਸਰੇ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि नागेशाख्यं परात्मनः । ज्योतीरूपं यथा जातं परमं लिंगमुत्तमम्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ‘ਨਾਗੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਰਮ ਲਿੰਗ ਜੋਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 2
दारुका राक्षसी काचित्पार्वती वरदर्पिता । दारुकश्च पतिस्तस्या बभूव बलवत्तरः
ਦਾਰੁਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰਵਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਦਾਰੁਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 3
बहुभी राक्षसैस्तत्र चकार कदनं सताम् । यज्ञध्वंसं च लोकानां धर्मध्वंसं तदाकरोत्
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
पश्चिमे सागरे तस्य वनं सर्वसमृद्धिमत् । योजनानां षोडशभिर्विस्तृतं सर्वतो दिशम्
ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 5
दारुका स्वविलासार्थं यत्र गच्छति तद्वनम् । भूम्या च तरुभिस्तत्र सर्वोपकरणैर्युतम्
ਦਾਰੁਕਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲਾਸ ਲਈ ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 6
दारुकायै ददौ देवी तद्वनस्यावलोकनम् । प्रयाति तद्वनं सा हि पत्या सह यदृच्छया
ਦੇਵੀ ਨੇ ਦਾਰੁਕਾ ਨੂੰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ (ਅਤੇ ਗਿਆਨ) ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਫਿਰ ਦੈਵੀ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਉਸੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ।
Verse 7
तत्र स्थित्वा तदा सोपि सर्वेषां च भयं ददौ । दारुको राक्षसः पत्न्या तया दारुकया सह
ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਤਦ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਦਾਰੁਕ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾਰੁਕਾ ਨਾਲ ਸੀ।
Verse 8
ते सर्वे पीडिता लोका और्वस्य शरणं ययुः । नत्वा प्रीत्या विशेषेण तमूचुर्नतमस्तकाः
ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਔਰਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਗਏ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 9
लोका ऊचुः । महर्षे शरणं देहि नो चेद्दुष्टैश्च मारिताः । सर्वं कर्तुं समर्थोसि तेजसा दीप्तिमानसि
ਲੋਕ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿਓ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੋ।
Verse 10
पृथ्व्यां न वर्तते कश्चित्त्वां विना शरणं च नः । यामो यस्य समीपे तु स्थित्वा सुखमवाप्नुमः
ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਸਾਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 11
त्वां दृष्ट्वा राश्रसास्सर्वे पला यंते विदूरतः । त्वयि शैवं सदा तेजो विभाति ज्वलनो यथा
ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੂਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਤੇਜ ਸਦਾ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितो लोकैरौर्वो हि मुनिसत्तमः । शोचमानः शरण्यश्च रक्षायै हि वचोऽब्रवीत्
ਸੂਤ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਔਰਵ, ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਹਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 13
और्व उवाच । पृथिव्यां यदि रक्षांसि हिंस्युर्वै प्राणिनस्तदा । स्वयं प्राणैर्वियुज्येयू राक्षसा बलवत्तराः
ਔਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਣ।
Verse 14
यदा यज्ञा न हन्येरंस्तदा प्राणैर्वियोजिताः । भवंतु राक्षसास्सर्वे सत्यमेतन्मयोच्यते
ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਣ; ਉਹ ਸਭ ਰਾਖਸ਼ ਬਣ ਜਾਣ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 15
सूत उवाच । इत्युक्त्वा वचनं तेभ्यस्समाश्वास्य प्रजाः पुनः । तपश्चकार विविधमौर्वो लोकसुखावहः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਲੋਕ-ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਔਰਵ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 16
देवास्तदा ते विज्ञाय शापस्य कारणं हि तत् । युद्धाय च समुद्योगं चक्रुर्देवारिभिस्सह
ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ।
Verse 17
सर्वैश्चैव प्रयत्नैश्च नानायुधधरास्सुराः । सर्वे शक्रादयस्तत्र युद्धार्थं समुपागताः
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਭ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 18
तान्दृष्ट्वा राक्षसास्तत्र विचारे तत्पराः पुनः । बभूवुस्तेऽखिला दुष्टा मिथो ये यत्र संस्थिताः
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ‑ਵਿਮਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ; ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਇਕ‑ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 19
राक्षसा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं संकटं समुपागताः । युद्ध्यते म्रियते चैव युद्ध्यते न विहन्यते
ਰਾਖਸ਼ਸ ਬੋਲੇ—“ਕੀ ਕਰੀਏ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਆ ਪਏ ਹਾਂ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਜੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਵੈਰੀ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।”
Verse 20
तथैव स्थीयते चेद्वै भक्ष्यते किं परस्परम् । दुःखं हि सर्वथा जातं क एनं विनिवारयेत्
ਜੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਇਕ‑ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਖਾਣ? ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕੇਗਾ (ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਆਪਸੀ ਹਿੰਸਾ ਰਹੇ)?
Verse 21
सूत उवाच । विचार्येति च ते तत्र दारुकाद्याश्च राक्षसाः । उपायं न विजानन्तो दुःखं प्राप्तास्सदा हि वै
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉੱਥੇ ਦਾਰੁਕ ਆਦਿ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ।
Verse 22
दारुका राक्षसी चापि ज्ञात्वा दुःखं समागतम् । भवान्याश्च वरं तञ्च कथयामास सा तदा
ਤਦ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦਾਰੁਕਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਆ ਪਿਆ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਭਵਾਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਵਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 23
दारुकोवाच । मया ह्याराधिता पूर्वं भवपत्नी वरं ददौ । वनं गच्छ निजैः सार्धं यत्र गंतुं त्वमिच्छसि
ਦਾਰੁਕ ਬੋਲਿਆ— ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ— ‘ਆਪਣਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ।’
Verse 24
तद्वरश्च मया प्राप्तः कथं दुःखं विषह्यते । जलं वनं च नीत्वा वै सुखं स्थेयं तु राक्षसैः
ਉਹ ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਆ ਜਾਵੇ? ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
भूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्या हर्षमागताः । उचुस्सर्वे मिथस्ते हि राक्षसा निर्भयास्तदा
ਭੂਤ ਬੋਲਿਆ— ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਤਦ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
धन्येयं कृतकृत्येयं राज्ञ्या वै जीवितास्स्वयम् । नत्वा तस्यै च तत्सर्वं कथयामासुरादरात्
ਇਹ ਰਾਣੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 27
यदि गंतुं भवेच्छक्तिर्गम्यतां किं विचार्यते । तत्र गत्वा जले देवि सुखं स्थास्याम नित्यशः
ਜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਤਾਂ ਚੱਲੀਏ—ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗੇ।
Verse 28
एतस्मिन्नंतरे लोका देवैस्सार्द्धं समागताः । युद्धाय विविधैर्दुःखैः पीडिता राक्षसैः पुरा
ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਆਏ।
Verse 29
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्र संहितायां नागेश्वरज्योतिर्लिंगमाहात्म्ये दारुकावनराक्षसोपद्रववर्णनंनामैकोनत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਦੀ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ ‘ਦਾਰੁਕਾਵਨ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 30
जयजयेति देव्यास्तु स्तुतिमुच्चार्य राक्षसी । तत उड्डीयनं कृत्वा सपक्षो गिरिराड्यथा
ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ “ਜੈ ਜੈ” ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਰਾਖ਼ਸੀ ਫਿਰ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ-ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 31
समुद्रस्य च मध्ये सा संस्थिता निर्भया तदा । सकलैः परिवारैश्च मुमुदेति शिवानुगा
ਤਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਨੁਗਾਮਣੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ।
Verse 32
तत्र सिंधौ च ते स्थित्वा नगरे च विलासिनः । राक्षसाश्च सुखं प्रापु्र्निर्भयाश्च विजह्रिरे
ਉੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵਿਲਾਸ-ਪ੍ਰਿਯ ਉਹ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਸੁਖ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 33
राक्षसाश्च पृथिव्यां वै नाजग्मुश्च कदाचन । मुनेश्शापभयादेव बभ्रमुस्ते चले तदा
ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਫਿਰ ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਆਏ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਲਾਇਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 34
नौषु स्थिताञ्जनान्नीत्वा नगरे तत्र तांस्तदा । चिक्षिपुर्बन्धनागारे कांश्चिज्जघ्नुस्तदा हि ते
ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ; ਫਿਰ ਕੁਝ ਨੂੰ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
यथायथा पुनः पीडां चक्रुस्ते राक्षसास्तदा । तत्रस्थिता भवान्याश्च वरदानाच्च निर्भयाः
ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਮੁੜ ਪੀੜਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਤਦੋਂ ਭਵਾਨੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਡਰ ਸੀ।
Verse 36
यथापूर्वं स्थले लोके भयं चासीन्निरन्तरम् । तथा भयं जले तेषामासीन्नित्यं मुनीश्वराः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਡਰ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 37
कदाचिद्राक्षसी सा च निस्सृता नगराज्जले । रुद्ध्वा मार्गं स्थिता लोकपीडार्थं धरणौ च हि
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਜਲ-ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਈ; ਰਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे तत्र नावो बहुतराः शुभाः । आगता बहुधा तत्र सर्वतो लोकसंवृताः
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਨਾਵਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ; ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਭਰ ਗਈ।
Verse 39
ता नावश्च तदा दृष्ट्वा हर्षं संप्राप्य राक्षसाः । द्रुतं गत्वा हि तत्रस्थान्वेगात्संदध्रिरे खलाः
ਉਹ ਨਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 40
आजग्मुर्नगरं ते च तानादाय महाबलाः । चिक्षिपुर्बन्धनागारे बद्ध्वा हि निगडैर्दृढैः
ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁਰਖ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
बद्धास्ते निगडैर्लोका संस्थिता बंधनालये । अतीव दुःखमाजग्मुर्भर्त्सितास्ते मुहुर्मुहुः
ਉਹ ਲੋਕ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਾਂਟ ਅਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਸਹਿ ਕੇ ਉਹ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 42
तेषां मध्ये च योऽधीशस्स वैश्यस्सुप्रियाभिधः । शिवप्रियश्शुभाचारश्शैवश्चासीत्सदातनः
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖੀ ‘ਸੁਪ੍ਰਿਆ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ, ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਨੁਯਾਈ ਸੀ।
Verse 43
विना च शिवपूजां वै न तिष्ठति कदाचन । सर्वथा शिवधर्मा हि भस्मरुद्राक्षभूषणः
ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਦੇ ਵੀ ਠਹਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਭਸਮ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਖ਼ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਧਾਰੇ ਜਾਣ।
Verse 44
यदि पूजा न जाता चेन्न भुनक्ति तदा तु सः । अतस्तत्रापि वैश्योऽसौ चकार शिवपूजनम्
“ਜੇ ਪੂਜਾ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ”—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 45
कारागृहगतस्सोपि बहूंश्चाशिक्षयत्तदा । शिवमंत्रं च पूजां च पार्थिवीमृषिसत्तमाः
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਤਦੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਖਾਈ।
Verse 46
ते सर्वे च तदा तत्र शिवपूजां स्वकामदाम् । चक्रिरे विधिवत्तत्र यथादृष्टं यथाश्रुतम्
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
Verse 47
केचित्तत्र स्थिता ध्याने बद्ध्वासनमनुत्तमम् । मानसीं शिवपूजां च केचिच्चक्रुर्मुदान्विताः
ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਆਸਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 48
तदधीशेन तत्रैव प्रत्यक्षं शिवपूजनम् । कृतं च पार्थिवस्यैव विधानेन मुनीश्वराः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਅਧੀਸ਼ ਨੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 49
अन्ये च ये न जानन्ति विधानं स्मरणं परम् । नमश्शिवाय मंत्रेण ध्यायंतश्शंकरं स्थिताः
ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਜਾਂ ਪਰਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਫਿਰ ਵੀ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
सुप्रियो नाम यश्चासीद्वैश्यवर्यश्शिवप्रियः । ध्यायंश्च मनसा तत्र चकार शिवपूजनम्
ਸੁਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 51
यथोक्तरूपी शंभुश्च प्रत्यक्षं सर्वमाददे । सोपि स्वयं न जानाति गृह्यते न शिवेन वै
ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣ ਜਾਂ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦਾ।
Verse 52
एवं च क्रियमाणस्य वैश्यस्य शिवपूजनम् । व्यतीयुस्तत्र षण्मासा निर्विघ्नेन मुनीश्वराः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਘਨ ਦੇ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 53
अतः परं च यज्जातं चरितं शशिमौलिनः । तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठाः सावधानेन चेतसा
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਚੰਦਰਮੌਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ—ਜੋ ਫਿਰ ਵਾਪਰੀ—ਉਹ ਸਾਵਧਾਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
It sets up the Nāgeśa jyotirliṅga origin by narrating the rise of Dārukā–Dāruka’s adharma (yajña and dharma destruction), the localization of their power in a western-ocean forest, and the collective appeal of the afflicted to Aurva Ṛṣi for protection—preparing the ground for Śiva’s intervention.
The liṅga appearing as jyotis encodes a dual register: Śiva is formless, self-luminous reality (beyond attributes) while also becoming ritually accessible through an emblem anchored to a place. The forest-in-the-ocean motif functions as a liminal ‘outside dharma’ zone, where disorder concentrates until reabsorbed by divine luminosity and reordering.
Śiva is highlighted as the parātman manifested as the Nāgeśa jyotirliṅga (jyotīrūpaṃ paramaṃ liṅgam), while Pārvatī appears indirectly through the boon-context that emboldens Dārukā, underscoring how boons require dharmic containment and ultimate Śaiva oversight.