अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य (The Greatness of Avimukta–Vārāṇasī and Viśveśvara)
ਅਧਿਆਇ 23 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ ਕਿਉਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਹਿਤਕਰ ਮੰਨ ਕੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ/ਵਾਰਾਣਸੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਤ, ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਧਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ, ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਸਾਧਕ ਮਹਾਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਦਾ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਮੋਖਸ਼ਪ੍ਰਦ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੇਠ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪਰਿਪਾਕ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी । तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤ! ਜੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਪੁਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਕਹੋ।
Verse 2
सूत उवाच । वक्ष्ये संक्षेपतस्सम्यग्वाराणस्यास्सुशोभनम् । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਸੁਣੋ।
Verse 3
कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा । लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः
ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 4
पार्वत्युवाच । अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्य शेषतः । ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
Verse 5
सूत उवाच । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः । प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਉਸ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
परमेश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् । कथयामि यथार्थं वै महा त्म्यमविमुक्तयोः
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । सर्वेषामेव जंतूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा
ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯਤਮ ਖੇਤਰ ਹੈ—ਵਾਰਾਣਸੀ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 8
अस्मिन्सिद्धास्सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः । नानालिंगधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः
ਇਸ ਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਜਨ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਰਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
अभ्यस्यंति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः । परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਮਾਰਗ ਦਾ—ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 10
रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि । हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम्
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਾਸ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 11
यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ । तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिता विहिते समौ
ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਤੱਤਵ-ਵਿਵੇਕੀ) ਹੈ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਿਧਿਤ ਨਹੀਂ; ਵਿਧੀ-ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਾਨ ਹਨ।
Verse 12
जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्रकुत्रापि वै मृतौ । प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 13
अत्र तीर्थे विशेषोस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे । श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया
ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਹੈ—ਪਰਮੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਧਾਮ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਤੱਤ ਸੁਣੋ।
Verse 14
सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः । अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्त्स्युर्मुक्ता एव न संशयः
ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ—ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ—ਜੇ ਇਸ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा । विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा
ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਚਿ; ਕੁਆਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਆਹੀ; ਵਿਧਵਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਂਝ; ਜਾਂ ਰਜੋਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੀ ਹੋਵੇ।
Verse 16
प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः । अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ् नात्र संशयः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਾਂ ਅਸੰਸਕਾਰਿਤ—ਜੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 17
स्वेदजश्चांडजो वापि द्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः । मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्
ਸਵੇਦਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਡਜ, ਉਦਭਿਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਰਾਯੁਜ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 18
ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भत्तयपेक्षा न वै पुनः । कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੱਥੇ ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਦੀ। ਨਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ।
Verse 19
संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् । नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न
ਇੱਥੇ ਨਾ ਸੰਸਕਾਰਯੁਕਤ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ। ਸੁਜਾਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਉਚਾਰ ਜਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਬਾਧਤਾ ਨਹੀਂ।
Verse 20
मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः । यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਤਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਮਰੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं प्रिये । ब्रह्मादयोऽपि जानंति माहात्म्यं नास्य पार्वति
ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰ ਹੈ—ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਗੁਪਤ। ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 22
महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् । सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ ਆਦਿ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ; ਇੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोध्याय
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 24
कामं भुंजन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः । अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जंतुर्मोक्षाय कल्पते
ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ—ਖਾਂਦਿਆਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ, ਖੇਡਦਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ—ਜੋ ਜੀਵ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਿਸਾਚਤਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ-ਪੁਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਇੱਛਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 26
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी । अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ਿਕਾ-ਪੁਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮੁਨੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये । तेभ्यश्चाहं प्रय च्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम्
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਜਿਸ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 28
सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च । न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम्
ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 29
ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः । उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਵੀ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्त धर्मरुचिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੁਚੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ—ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 31
किं पुनर्निर्ममा धीरासत्त्वस्था दंभवर्जिताः । कृतिनश्च निरारंभास्सर्वे ते मयि भाविताः
ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਦੰਭ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਧੀਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਕਿੰਨੀ ਵਧੇਰੇ! ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ, ਨਿਰਾਰੰਭ ਸਾਧਕ—ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ) ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਲੀਨ ਹਨ।
Verse 32
जन्मांतरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਯੋਗੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੀ (ਸ਼ਿਵ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ) ਸਿੱਧੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
अत्र लिंगान्यनेकानि भक्तैस्संस्थापितानि हि । सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति
ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ! ਇੱਥੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਖ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 34
पंचक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । समंताच्च तथा जंतोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ—ਅਰਥਾਤ ਮੁਕਤੀ—ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते । सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते
ਜੋ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪਾਪ ਸਹਿਤ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्
ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 37
भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः । ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि
‘ਭੈਰਵੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਭੋਗ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਚੁਕਾ ਕੇ ਜੀਵ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः । एवं ज्ञात्वा नरस्सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪਾਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 39
कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह । शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 41
जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह । उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति
ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਕਦੇ ਸਮ੍ਯਕ, ਕਦੇ ਅਸਮ੍ਯਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਾਟ-ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि । संचितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बंधकृत्
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ! ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੰਚਿਤ, ਕ੍ਰਿਯਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ; ਇਹੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 43
पूर्वजन्मसमुद्भूतं संचितं समुदाहृतम् । भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्
ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਮ ‘ਸੰਚਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਪ੍ਰਾਰਬਧ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 44
जन्मना यच्च क्रियते कर्म सांप्रतम् । शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਕ੍ਰਿਯਮਾਣ’ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव चान्यथा । उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना
ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਕਰਮ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 46
सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना । सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्ल्लभा काशिका पुरी
ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸੌਖੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਨਗਰੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਪਰਮ ਆਸਰਾ।
Verse 47
पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् । तदा काशीं च संप्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा
ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਪਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੌਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। (ਇਹ ਮੌਤ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗਦਾਇਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।)
Verse 48
काशीं प्राप्य नरो यस्तु गंगायां स्नानमाचरेत् । तदा च क्रियमाणस्य संचितस्यापि संक्षयः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਮਾਣ ਅਤੇ ਸੰਚਿਤ—ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
प्रारब्धं न विना भोगो नश्य तीति सुनिश्चितम् । मृतिश्च तस्य संजाता तदा तस्य क्षयो भवेत्
ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् । तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਤੇ ਫਿਰ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਉਸ ਪੂਰਵ-ਸੰਸਰਗ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਬੀਜ ਨਾਲ ਮੁੜ ਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवंति हि । तस्मात्काशीं नरस्सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्
ਤਦ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 52
एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये । काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विंदति
ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਸਾਏ, ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्नहि । समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफले
ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਸੰਕਲਪ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यफलं वृथा । यदि न स्यात्तयोर्योगस्तीर्थराजफलं वृथा
ਜੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਫਲ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਤੀਰਥਰਾਜ’ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुस्सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् । विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਖਾਤ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 56
सूत उवाच । इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः । तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਸਤਜਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 57
अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यंबकस्य च । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theological argument is delivered via the Pārvatī–Śiva dialogue: Avimukta (Vārāṇasī) is declared Śiva’s perpetual, most secret abode and a universal instrument of mokṣa, validated through Sūta’s transmission to the sages.
Avimukta functions as a ‘guhyatama-kṣetra’ symbol: sacred space as an active soteriological medium. The presence of siddhas, vrata-observance, and Pāśupata-oriented yoga encode the idea that liberation is stabilized by disciplined embodiment within Śiva’s constant field of presence.
Śiva is foregrounded as Parameśvara/Śaṅkara speaking as the lord of the kṣetra, with Viśveśvara named as the focal form anchoring Vārāṇasī’s sanctity; Pārvatī appears as the compassionate interlocutor who elicits the teaching for the benefit of all beings.