Kāmarūpeśvara’s Trial and Śiva’s Hidden Protection (कামरूपेश्वर-रक्षा-प्रसङ्गः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਕਾਮਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ‘ਤੇਰੇ ਲਈ’ ਆਭਿਚਾਰਿਕ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲੋਭ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਨਮੂਨਾ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭੀਮ ਹੈ; ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਸੱਚ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੰਕਰ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਨਿਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਕਤੀ ਡਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸਹਾਇਤਾ ਗਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਟਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । शिवोऽपि च गणैस्सार्द्धं जगाम हितकाम्यया । स्वभक्तनिकटं गुप्तस्तस्थौ रक्षार्थमादरात्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਏ। ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 2
एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण च । अत्यंतं ध्यानमारब्धं पार्थिवस्य पुरस्तदा
ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਉੱਥੇ ਕਾਮਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀਪਤੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤਿ ਗਹਿਰਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 3
केनचित्तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम् । राजा किंचित्करोत्येवं त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्
ਕਿਸੇ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ—“ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਵੈਰੀ ਅਭਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 4
सूत उवाच । राक्षसस्स च तच्छुत्वा क्रुद्धस्तद्धननेच्छया । गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ।
Verse 5
तद्दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् । तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किंचित्करोत्यसौ
ਉੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ (ਲਿੰਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਵਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 6
अत एनं बलादद्य हन्मि सोपस्करं नृपम् । विचार्येति महाक्रुद्धो राक्षसः प्राह तं नृपम्
“ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 7
भीम उवाच । रेरे पार्थिव दुष्टात्मन्क्रियते किं त्वयाधुना । सत्यं वद न हन्यां त्वामन्यथा हन्मि निश्चितम्
ਭੀਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਓ ਦੁਰਾਤਮਾ ਰਾਜੇ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਸੱਚ ਬੋਲ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 8
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य कामरूपेश्वरश्च सः । मनसीति चिचिन्ताशु शिवविश्वासपूरितः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਮਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਿਆ—“ਹਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।”
Verse 9
भविष्यं यद्भवत्येव नास्ति तस्य निवर्तकः । प्रारब्धाधीनमेवात्र प्रारब्धस्स शिवः स्मृतः
ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
कृपालुश्शंकरश्चात्र पार्थिवे वर्तते ध्रुवम् । मदर्थं न करोतीह कुतः कोयं च राक्षसः
ਇੱਥੇ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾਲੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਜੀਵ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 11
स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं चैव करिष्यति । सत्यप्रतिज्ञो भगवाञ्छिवश्चेति श्रुतौ श्रुतः
ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਕਰੇਗਾ; ਉਹ ਅਵਸ਼੍ਯ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ‘ਸੱਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ’ ਹਨ।
Verse 12
मम भक्तं यदा कश्चित्पीडयत्यतिदारुणः । तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 13
एवं धैर्य्यं समालंब्य ध्यात्वा देवं च शंकरम् । प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਰਸੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ।
Verse 14
त्वदीयोऽस्मि महाराज यथेच्छसि तथा कुरु । सत्यं च वचनं ह्यत्र ब्रवीमि कुरु मे हितम्
ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਿਵੇਂ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਆਖਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰੋ।
Verse 15
एवं मनसि स ध्यात्वा सत्यपाशेन मंत्रितः । प्राह सत्यं वचो राजा राक्षसं चावमानयन्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ‘ਸਤ੍ਯਪਾਸ਼’ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਕਹੇ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 16
नृप उवाच । भजामि शंकरं देवं स्वभक्तपरिपालकम् । चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम्
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ।
Verse 17
सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः । क्रोधेन प्रचलद्गात्रो भीमो वचनमब्रवीत्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਮਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭੀਮ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੰਗ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
Verse 18
भीम उवाच । शंकरस्ते मया ज्ञातः किं करिष्यति वै मम । यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किंकरो यथा
ਭੀਮ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਗਾ? ਮੇਰੇ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਦਾਸ ਵਾਂਗ, ਟਿਕਾਇਆ ਹੈ।
Verse 19
तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे । तर्हि त्वया जितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा
ਉਸੇ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਹੀ ਸਮਝੋ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 20
यावन्मया न दृष्टो हि शंकरस्त्वत्प्रपालकः । तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्
ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰੱਖਿਅਕ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਮਾਲਕ ਮੰਨ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਕਦੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां भीमेश्वरज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 22
अन्यथा हि भयं तेऽद्य भविष्यति न संशयः । स्वामिनस्ते करं तीक्ष्णं दास्येऽहं भीमविक्रमः
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਡਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕਰਮੀ, ਤੇਰੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਹੱਥ—ਅਰਥਾਤ ਸਜ਼ਾ—ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 23
सूत उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः । दृढं शंकरविश्वासो द्रुतं वाक्यमुवाच तम्
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਮਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਰਾਜਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 24
राजोवाच । अहं च पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शंकरं पुनः । सर्वोत्कृष्टश्च मे स्वामी न मां मुंचति कर्हिचित्
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨੀਚ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਸਵਾਮੀ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇਗਾ।
Verse 25
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञश्शिवात्मनः । तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਭੀਮ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।
Verse 26
भीम उवाच । मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम् । योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने
ਭੀਮ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਕੀ ਜਾਣੇ? ਅਤੇ ਜੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕੀ ਰਹੀ?
Verse 27
इति कृत्वा मतिं त्वं च दूरतो भव सर्वथा । अहं च तव स स्वामी युद्धं वै करवावहे
ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹੁ। ਮੈਂ—ਤੇਰਾ ਯਥਾਰਥ ਸੁਆਮੀ—ਹੁਣ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 28
सूत उवाच । इत्युक्तस्य नृपश्रेष्ठश्शंभुभक्तो दृढव्रतः । प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ-ਭਗਤ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 29
राजोवाच । शृणु राक्षस दुष्टात्मन्मया कर्तुं न शक्यते । त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਰਾਖਸ਼; ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੋਂ?
Verse 30
सूत उवाच । इत्युक्तस्सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम् । करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਲਿੰਗ) ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਕਰਵਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 31
पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम् । इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैस्स महाबलः
“ਵੇਖੋ—ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਹ ਤਾਕਤ ਵੇਖੋ ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 32
करवालः पार्थिवं च यावत्स्पृशति नो द्विजाः । यावच्च पार्थिवात्तस्मादाविरासीत्स्वयं हरः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਵਾਲ ਨੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਲਿੰਗ) ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਉਸੇ ਪਾਰਥਿਵ ਰੂਪ ਵਿਚੋਂ ਤਦੋਂ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 33
पश्य भीमेश्वरोहं च रक्षार्थं प्रकटोऽभवम् । मम पूर्वव्रतं ह्येतद्रक्ष्यो भक्तो मया सदा
ਵੇਖੋ—ਮੈਂ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ; ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਰਤ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
एतस्मात्पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम् । इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालो द्विधा कृतः
ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੋ ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा । तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शंभुना
ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸੁੱਟਿਆ; ਪਰ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
पुनश्शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शंभूपरि द्विजाः । शंभुना सापि बाणैस्स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम्
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ; ਪਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਲੱਖ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
पट्टिशश्च ततस्तेन निःक्षिप्तो हि शिवोपरि । शिवेन स त्रिशूलेन तिलशश्च कृतं क्षणात्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ (ਯੁੱਧ ਕੁਹਾੜੀ) ਸੁੱਟੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ ਬਰੀਕ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
ततश्शिवगणानां च राक्षसानां परस्परम् । युद्धमासीत्तदा घोरं पश्यतां दुःखकावहम्
ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 39
ततश्च पृथिवी सर्वा व्याकुला चाभवत्क्षणात् । समुद्राश्च तदा सर्वे चुक्षुभुस्समहीधराः
ਤਦ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਉਠੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਛਲ ਪਏ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 40
देवाश्च ऋषयस्सर्वे बभूवुर्विकला अति । ऊचुः परस्परं चेति व्यर्थं वै प्रार्थितश्शिवः
ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਕੀਤੀ ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਵਿਅਰਥ ਰਹੀ ਹੈ।”
Verse 41
नारदश्च समागत्य शंकरं दुःखदाहकम् । प्रार्थयामास तत्रैव सांजलिर्नतमस्तकः
ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 42
नारद उवाच । क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ त्वया विभ्रमकारक । तृणेकश्च कुठारो वै हन्यतां शीघ्रमेव हि
ਨਾਰਦ ਬੋਲੇ—“ਮਾਫ਼ ਕਰੋ, ਮਾਫ਼ ਕਰੋ, ਹੇ ਨਾਥ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਤਿੰਨਾ ਤੇ ਕੁਹਾੜਾ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੰਡ ਦਿਓ।”
Verse 43
इति संप्रार्थितश्शंभुः सर्वान्रक्षोगणान्प्रभुः । हुंकारेणैव चास्त्रेण भस्मसात्कृतवांस्तदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ‘ਹੁੰ’ਕਾਰ-ਰੂਪੀ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
सर्वे ते राक्षसा दग्धाः शंकरेण क्षणं मुने । बभूवुस्तत्र सर्वेषां देवानां पश्यताद्भुतम्
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸ਼ੰਕਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਓਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ।
Verse 45
दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत् । तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्
ਜਿਵੇਂ ਦਾਵਾਨਲ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ਿਵ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा । परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੀਮ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ—ਕੀ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖ ਵੀ ਬਚੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੜ ਕੇ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 47
ततश्शिवस्य कृपया शांतिं प्राप्ता मुनीश्वराः । देवास्सर्वे च शक्राद्यास्स्वास्थ्यं प्रापाखिलं जगत्
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸੁਖ-ਸਿਹਤ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਮੁੜ ਠਹਿਰਾਵ ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 48
क्रोधज्वाला महेशस्य निस्ससार वनाद्वनम् । राक्षसानां च तद्भस्म सर्वं व्याप्तं वनेऽखिलम्
ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਸਮ ਵੀ ਸਾਰੇ ਵਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪ ਗਈ।
Verse 49
ततश्चौषधयो जाता नानाकार्यकरास्तथा । रूपान्तरं ततो नॄणां भवेद्वेषांतरं तथा
ਤਦੋਂ ਅਨੇਕ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ-ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ।
Verse 50
भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत् । तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः
ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਸ਼ੁਭ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 51
ततः प्रार्थितश्शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः । स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे
ਫਿਰ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ— “ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਹਿਤ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।”
Verse 52
अयं वै कुत्सितो देश अयोध्यालोकदुःखदः । भवंतं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं संभविष्यति
“ਇਹ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਉਪਜੇਗਾ।”
Verse 53
भीमशंकरनामा त्वं भविता सर्वसाधकः । एतल्लिंगं सदा पूज्यं सर्वापद्विनिवारकम्
ਤੂੰ ‘ਭੀਮਸ਼ੰਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਆਪਦਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितश्शम्भुर्लोकानां हितकारकः । तत्रैवास्थितवान्प्रीत्या स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸ਼ੰਭੂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤਵਤਸਲ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
A rākṣasa (Bhīma) advances to harm a king after hearing of an alleged ābhicārika act, while Śiva—arriving with gaṇas—stays concealed near His devotee; the theological argument contrasts prārabdha’s inevitability with the lived certainty of Śiva’s protective presence.
Śiva’s ‘hidden’ proximity (gupta-sthiti) symbolizes transcendence that remains immanent: the divine may be unseen yet causally decisive. The rākṣasa’s sword and threats encode the volatility of tamasic force, while the devotee’s internal reflection models śiva-viśvāsa as a yogic stabilizer that converts crisis into surrender.
The chapter highlights Śiva as Śaṅkara—the compassionate protector who operates through gaṇas and providential concealment. Gaurī is not foregrounded in the sampled passage; the emphasis is on Śiva’s rakṣā-śakti rather than a paired theophany.