शिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Greatness of the Śiva-liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤੱਟ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ 'ਵਿਮੁਕਤੀਦਾ' ਅਤੇ 'ਲਿੰਗਮਈ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਵਿਮੁਕਤਕ, ਕ੍ਰਿੱਤੀਵਾਸੇਸ਼ਵਰ, ਤਿਲਭਾਂਡੇਸ਼ਵਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । गंगातीरे सुप्रसिद्धा काशी खलु विमुक्तिदा । सा हि लिंगमयी ज्ञेया शिववासस्थली स्मृता
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਾਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿੰਗਮਈ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 2
लिंगं तत्रैव मुख्यं च सम्प्रोक्तमविमुक्तकम् । कृत्तिवासेश्वरः साक्षात्तत्तुल्यो वृद्धबालकः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੁੱਖ ਲਿੰਗ ‘ਅਵਿਮੁਕਤਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸੇਸ਼ਵਰ’ ਸਾਕਸ਼ਾਤ (ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵృద్ధ ਵੀ ਅਤੇ ਬਾਲਕ-ਸਮਾਨ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तिलभाण्डेश्वरश्चैव दशाश्वमेध एव च । गंगा सागरसंयोगे संगमेश इति स्मृतः
ਉਹ ਤਿਲਭਾਂਡੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਉਹ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼’—ਸੰਗਮ ਦੇ ਸੁਆਮੀ—ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
भूतेश्वरो यः संप्रोक्तो भक्तसर्वार्थदः सदा । नारीश्वर इति ख्यातः कौशिक्याः स समीपगः
ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਉਹ ‘ਨਾਰੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Verse 5
वर्तते गण्डकीतीरे बटुकेश्वर एव सः । पूरेश्वर इति ख्यातः फल्गुतीरे सुखप्रदः
ਉਹ ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਲਗੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਪੂਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सिद्धनाथेश्वरश्चैव दर्शनात्सिद्धिदो नृणाम् । दूरेश्वर इति ख्यातः पत्तने चोत्तरे तथा
‘ਸਿੱਧਨਾਥੇਸ਼ਵਰ’ ਵੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—‘ਦੂਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਪੱਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 7
शृंगेश्वरश्च नाम्ना वै वैद्यनाथस्तथैव च । जप्येश्वरस्तथा ख्यातो यो दधी चिरणस्थले
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦ੍ਯਨਾਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਧੀ-ਚਿਰਣ-ਸਥਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜਪ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਖਿਆਤ ਹੈ।
Verse 8
गोपेश्वरः समाख्यातः रंगेश्वर इति स्मृतः । वामेश्वरश्च नागेशः काजेशो विमलेश्वरः
ਉਹ ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਰੰਗੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਗੇਸ਼, ਅਤੇ ਕਾਜੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
व्यासेश्वरश्च विख्यातः सुकेशश्च तथैव हि । भाण्डेश्वराश्च विख्यातो हुंकारेशस्तथैव च
ਵਿਆਸੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕੇਸ਼ ਵੀ। ਭਾਂਡੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਖਿਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਕਾਰੇਸ਼ ਵੀ।
Verse 10
सुरोचनश्च विख्यातो भूतेश्वर इति स्वयम् । संगमेशस्तथा प्रोक्तो महापातकनाशनः
ਉਹ ਸੁਰੋਚਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ—ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਗਮੇਸ਼ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 12
ततश्च तप्तकातीरे कुमारेश्वर एव च । सिद्धेश्वरश्च विख्यातः सेनेशश्च तथा स्मृतः । रामेश्वर इति प्रोक्तः कुंभेशश्च परो मतः । नन्दीश्वरश्च पुंजेशः पूर्णायां पूर्णकस्तथा
ਫਿਰ ਤਪ੍ਤਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਨੇਸ਼ ਵੀ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੰਭੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪੁੰਜੇਸ਼ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਕ ਵੀ ਹੈ।
Verse 13
ब्रह्मेश्वरः प्रयोगे च ब्रह्मणा स्थापितः पुरा । दशाश्वमेधतीर्थे हि चतुर्वर्गफलप्रदः
ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ (ਲਿੰਗ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तथा सोमेश्वरस्तत्र सर्ब्वापद्विनिवारकः । भारद्वाजेश्वरश्चैव ब्रह्मवर्चःप्रवर्द्धकः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਆਪਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਵਰਚਸ—ਤਪ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ—ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
शूलटंकेश्वरः साक्षात्कामनाप्रद ईरितः । माधवेशश्च तत्रैव भक्तरक्षाविधायकः
ਸ਼ੂਲਟੰਕੇਸ਼ਵਰ ਸਾਖਾਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਧਵੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 16
नागेशाख्यः प्रसिद्धो हि साकेतनगरे द्विजा । सूर्य्यवंशोद्भवानां च विशेषेण सुखप्रदः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸਾਕੇਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਨਾਗੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
पुरुषोत्तमपुर्यां तु भुवनेशस्तु सिद्धिदः । लोकेशश्च महालिंगः सर्वानन्दप्रदायकः
ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਭੁਵਨੇਸ਼ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਲੋਕੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਹਾਲਿੰਗ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 18
कामेश्वरः शंभुलिंगो गंगेशः परशुद्धिकृत् । शक्रेश्वरः शुक्रसिद्धो लोकानां हितकाम्यया
ਉਹ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਸ਼ੰਭੂ-ਲਿੰਗ ਹਨ; ਗੰਗੇਸ਼ ਹਨ—ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀ ਹਨ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ।
Verse 19
तथा वटेश्वरः ख्यातः सर्वकामफलप्रदः । सिन्धुतीरे कपालेशो वक्त्रेशः सर्वपापहा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਟੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਪਾਲੇਸ਼ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਕਤ੍ਰੇਸ਼ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 20
भीमेश्वर इति प्रोक्तः सूर्येश्वर इति स्मृतः
ਉਹ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
नन्देश्वरश्च विज्ञेयो ज्ञानदो लोकपूजितः । नाकेश्वरो महापुण्यस्तथा रामेश्वरः स्मृतः
ਨੰਦੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਜਾਣੋ। ਨਾਕੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ੍ਯਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹੈ।
Verse 22
विमलेश्वरनामा वै कंटकेश्वर एव च । पूर्णसागरसंयोगे धर्तुकेशस्तथैव च
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਕੰਟਕੇਸ਼ਵਰ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੂਰਨ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਉਹ ‘ਧਰਤੁਕੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
चन्द्रेश्वरश्च विज्ञेयश्चन्द्रकान्तिफलप्रदः । सर्वकाम प्रदश्चैव सिद्धेश्वर इति स्मृतः
ਉਹ ‘ਚੰਦਰੈਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਦਾ ਫਲ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਸਿੱਧੈਸ਼ਵਰ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 24
बिल्वेश्वरश्च विख्यातश्चान्धकेशस्तथैव च । यत्र वा ह्यन्धको दैत्यः शंकरेण हतः पुरा
‘ਬਿਲਵੇਸ਼ਵਰ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅੰਧਕੇਸ਼’ ਵੀ; ਉਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਅੰਧਕ ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 25
अयं स्वरूपमंशेन धृत्वा शंभुः पुनः स्थितः । शरणेश्वरविख्यातो लोकानां सुखदः सदा
ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੋਏ; ‘ਸ਼ਰਣੈਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 26
कर्दमेशः परः प्रोक्त कोटीशश्चार्बुदाचले । अचलेशश्च विख्यातो लोकानां सुखदः सदा
ਕਰਦਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਟੀਸ਼ ਅਰਬੁਦਾਚਲ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਅਚਲੇਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਜੋ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 27
नागेश्वरस्तु कौशिक्यास्तीरे तिष्ठति नित्यशः । अनन्तेश्वरसंज्ञश्च कल्याणशुभभाजनः
ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਨੰਤੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਧਾਮ ਅਤੇ ਦਾਤਾ।
Verse 28
योगेश्वरश्च विख्यातो वैद्यनाथेश्वरस्तथा । कोटीश्वरश्च विज्ञेयः सप्तेश्वर इति स्मृतः
ਉਹ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵੈਦ੍ਯਨਾਥੇਸ਼ਵਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ‘ਸਪਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
भद्रेश्वरश्च विख्यातो भद्रनामा हरः स्वयम् । चण्डीश्वरस्तथा प्रोक्तः संगमेश्वर एव च
ਉਹ ‘ਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸਵੈੰ ਹਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭਦ੍ਰ’ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚੰਡੀਸ਼ਵਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਵੀ।
Verse 30
पूर्वस्यां दिशि जातानि शिवलिंगानि यानि च । सामान्यान्यपि चान्यानि तानीह कथितानि ते
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਵੀ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 31
दक्षिणस्यां दिशि तथा शिवलिंगानि यानि च । संजातानि मुनिश्रेष्ठ तानि ते कथयाम्यहम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
It argues for Śiva’s continuous salvific presence through localized liṅga-forms, with Kāśī depicted as intrinsically liberative and the Avimuktaka-liṅga serving as the chapter’s emblem of Śiva’s “non-abandoning” accessibility to devotees.
Calling Kāśī “liṅga-mayī” frames the city as a sacral field saturated with Śiva-presence, where the liṅga is not merely an icon but a mode of ontological participation—space itself becomes a medium for encountering Śiva-tattva through ritual acts and darśana.
Epithets such as Kṛttivāseśvara, Siddhanātheśvara, Bhūteśvara, and Saṃgameśa emphasize functional theology—Śiva as giver of siddhi, lord of beings, and sanctifier of confluences—thereby encoding ritual expectations (benefit, protection, liberation) into the very names of the liṅgas.