अवंतीस्थ-ब्राह्मणकथा तथा तृतीय-ज्योतिर्लिङ्गोपाख्यान-प्रस्तावना (Avanti Brahmin Narrative and Prelude to the Third Jyotirliṅga)
ਅਧਿਆਇ 16 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਸ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਜ਼ ਨਾਲ “ਤੀਜੇ” ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਅਵੰਤੀ (ਉੱਜੈਨੀ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੁੰਦਰ, ਜਗਤ-ਪਾਵਨੀ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ; ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਤਪਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵਭਕਤ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਦੇਵਪ੍ਰਿਯ, ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਿਯਮੇਧਾ, ਤੀਜਾ ਕ੍ਰਿਤ—ਜੋ ਧਰਮਵਾਹੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यास प्रसादतः । ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤ! ਵਿਆਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਭ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਭੀ ਸਾਡੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 2
तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो । ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਤੀਜੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਓ।
Verse 3
सूत उवाच । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि । गतश्च संगमं विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਾਂ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਹੀ ਧੰਨ ਹੈ।
Verse 4
अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् । पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात्
ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਸੌਭਾਗ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 5
अवंती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् । शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी
ਅਵੰਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਮਹਾਪੁੰਨਮਈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 6
तत्रासीद्बाह्मणश्रेष्ठश्शुभकर्मपरायणः । वेदाध्ययनकर्त्ता च वेदकर्मरतस्सदा
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 7
अग्न्याधानसमायुक्तश्शिवपूजारतस्सदा । पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः
ਉਹ ਅਗਨਿਆਧਾਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੀ) ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 8
सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियस्सदा । सतां गतिं समालेभे सम्यग्ज्ञानपरायणः
ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਸਦਾ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਿਯ ਰਿਹਾ। ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਗਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
Verse 9
तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः । शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमास्सदा
ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਸਨ—ਚਾਰ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਆਦਰਵਾਨ ਸਨ।
Verse 10
देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् । तृतीयस्तु कृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਦੇਵਪ੍ਰਿਯ ਸੀ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਿਯਮੇਧਾ। ਤੀਜਾ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ।
Verse 11
तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धते च निरंतरम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਿਆ-ਫੂਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तथा तेषां गुणास्तत्र वर्द्धन्ते स्म सुखावहाः । ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा
ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਗੁਣ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਗਰੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਚਮਕ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋ ਉਠੀ।
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् । श्रूयतां तद्द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम्
ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਥੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੁਣੋ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 14
पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः । बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्
ਰਤਨਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਸੁਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਬਲਵਾਨ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 15
ब्रह्मणो वरदानाच्च जगतुच्छीचकार ह । देवा पराजितास्तेन स्थानान्निस्सारितास्तथा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੇਵਤਾ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ।
Verse 16
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां महाकालज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਕਾਲ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 17
यावंतो वेदधर्माश्च तावंतो दूरतः कृताः । तीर्थेतीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः
ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਧਰਮਕਰਮ ਸਨ, ਸਭ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਤੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਖੇਤਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 18
अवंती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः । इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत्
‘ਅਵੰਤੀ ਨਗਰੀ ਮਨੋਹਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।’ ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਹੁਣ ਸੁਣੋ।
Verse 19
बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणस्स महासुरः । तत्रस्थान्ब्रह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ
ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਸੁਰ ਦੂਸ਼ਣ ਉੱਥੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।
Verse 20
तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् । प्रोवाचाहूय वचनं विप्र द्रोही महाखलः
ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ ਮਹਾਂ ਖਲ—ਚਾਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 21
दैत्य उवाच । किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वंति वचो मम । वेदधर्मरता एते सर्वे दंड्या मते मम
ਦੈਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ? ਇਹ ਵੇਦ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 22
सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः । वशे किं ब्राह्मणाश्शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੈਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਐਸਾ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਕੀਤਾ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ? ਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ?
Verse 23
यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च । वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः
ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਪਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਭਾਗ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति । इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशंकिताः
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੰਕਾ ਉੱਠੇਗੀ। ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੰਦੇਹੀਓ, ਉਹੀ ਕਰੋ।
Verse 25
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव । चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਾਰੇ ਦੈਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠੇ ਅਤੇ ਤਦ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 26
ते ब्राह्मणास्तथा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा । न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यान परायणाः
ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਥੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
Verse 27
धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः । न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः
ਤਦ ਉਹ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਧੀਰਜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰੇਖਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਏ। ਪਰਮ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਦਿਨ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਨਮੁਖ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲੇ।
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा । लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः
ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਅ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 29
लोका ऊचुः । स्वामिनः किं च कर्त्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः । हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः
ਲੋਕ ਬੋਲੇ—“ਸਵਾਮੀ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 30
सूत उवाच । तेषामिति वचश्श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते । समूचुर्ब्राह्मणास्तान्वै विश्वस्ताश्शंकरे सदा
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੇਦਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ੰਕਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 31
ब्राह्मणा ऊचुः । श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् । न शस्त्राणि तथा संति यच्च ते विमुखाः पुनः
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੁਣੋ, ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਕੋਈ ਬਲ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਸਕੇ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 32
सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह । पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति
ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਇੱਥੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 33
शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः । नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतश्शिवात्
ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 34
सूत उवाच । इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च । कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक्स्थिता ध्यानपरायणाः । दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्रास्सबलेन हि
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਾਰਥਿਵ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ।
Verse 35
दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति । तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः । वेदप्रियसुतैश्शंभोर्ध्यानमार्गपरायणैः
ਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਵਧ ਕਰੋ।” ਪਰ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੇਦਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਦਵਿਜ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ੰਭੂ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਦੈਤ ਦਾ ਉਹ ਹੁਕਮ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਮੰਨਿਆ।
Verse 36
अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद्द्विजांश्च तान् । तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त्तं आसीत्सशब्दकः
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਗੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 37
गर्तात्ततस्समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् । महाकाल इति ख्यातो दुष्टहंता सतां गतिः
ਫਿਰ ਉਸ ਗੜ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਹ ‘ਮਹਾਕਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ—ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਸਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ।
Verse 38
महाकालस्समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् । खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद्दूरतो व्रज
“ਮੈਂ ਮਹਾਕਾਲ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਖਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ।”
Verse 39
इत्युक्त्वा हुंकृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा । दूषणं च महाकालः शंकरस्सबलं द्रुतम्
ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਮਹਾਕਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੇਵਲ “ਹੁੰ” ਦੇ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 40
कियत्सैन्यं हतं तेन किंचित्सैन्यं पलायितम् । दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना
ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਫੌਜ ਭੱਜ ਨਿਕਲੀ। ਉੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧ ਕੀਤਾ।
Verse 41
सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति संक्षयं सर्वशस्तमः । तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ।
Verse 42
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवास्समाययुस्सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा
ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਿਆ।
Verse 43
भक्त्या प्रणम्य तं देवं शंकरं लोकशंकरम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृतांजलिपुटा द्विजाः
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਵ—ਲੋਕ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 44
ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नश्शिवस्स्वयम् । वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਆਪ—ਮਹਾਕਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਬੋਲੇ: “ਵਰ ਮੰਗੋ, ਦੱਸੋ।”
Verse 45
तच्छ्रुत्वा ते द्विजास्सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुस्संनतमस्तकाः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Verse 46
द्विजा ऊचुः । महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो । मुक्तिं प्रयच्छ नश्शंभो संसारांबुधितश्शिव
ਦਵਿਜ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਮਹਾਕਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ।
Verse 47
अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव । स्वदर्शकान्नराञ्छम्भो तारय त्वं सदा प्रभो
ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਜੋ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਦਾ ਤਾਰ ਦੇ।
Verse 48
सूत उवाच । इत्युक्तस्तैश्शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने । भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਗਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠਹਿਰੇ। ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 49
द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् । क्रोशमात्रं तदा जातं लिंगरूपिण एव च
ਉਹ ਦਵਿਜ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਸਪਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਮਾਤਰ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਇਆ।
Verse 50
महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले । तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किंचिद्दुःखमपि द्विजाः
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ‘ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਤਾ ਭਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 51
यंयं काममपेक्ष्यैव तल्लिंगं भजते तु यः । तंतं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च
ਜੋ ਜੋ ਮਨੋਰਥ ਧਾਰ ਕੇ ਕੋਈ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੋਖ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः । समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਧਾਰਿਓ, ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Frequently Asked Questions
The sages formally petition Sūta to narrate the ‘third’ Jyotirliṅga, and Sūta begins the frame-story by relocating the discourse to Avantī and introducing exemplary Shaiva-Vedic householders whose lives become the narrative vehicle for the Jyotirliṅga account.
Avantī is presented as a mokṣa-competent sacred geography (a place where liberation is thematically near), while the daily worship of a temporary earthen liṅga symbolizes repeatable inner construction of sacred presence—discipline (niyama), purity, and focused cognition—transforming routine ritual into a stable contemplative orientation toward Śiva.
Rather than a named anthropomorphic form, the chapter foregrounds Śiva’s presence through the liṅga paradigm—specifically the Jyotirliṅga as a theophany to be narrated and the pārthiva-liṅga as a daily ritual form—linking Śiva’s transcendence to accessible, localized worship.