Andhakeśvara-liṅga Māhātmya and Śiva’s Subjugation of Andhaka (अन्धकेश्वरलिङ्गमाहात्म्य तथा अन्धकवध-प्रसङ्ग)
ਅਧਿਆਇ 13 ਸੂਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਧਕੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਅੰਧਕ ਅਸੁਰ ਗਰਤ (ਅਧੋਲੋਕ/ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਾਲਾ ਖੱਡ) ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਦੇਵਤਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਟਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਦੇਵ-ਦੈਤ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਧਕ ਗਰਤ ਵੱਲ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਧ ਕੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਅੰਧਕੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਸਿਮਰਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । यथाभवल्लिंगरूपः संपूज्यस्त्रिभवे शिवः । तथोक्तं वा द्विजाः प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦੱਸੋ—ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Verse 2
ऋषय ऊचुः अन्धकेश्वरलिंगस्य महिमानं वद प्रभो । तथान्यच्छिवलिंगानां प्रीत्या वक्तुमिहार्हसि
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੰਧਕੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਹੋ।
Verse 3
सूत उवाच । पुराब्धिगर्तमाश्रित्य वसन्दैत्योऽन्धकासुरः । स्ववशं कारयामास त्रैलोक्यं सुरसूदनः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੈਤ ਅੰਧਕਾਸੁਰ ਆਦਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਦੇਵ-ਸੰਹਾਰਕ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 4
तस्माद्गर्ताच्च निस्सृत्य पीडयित्वा पुनः प्रजाः । प्राविशच्च तदा दैत्यस्तं गर्तं सुपराक्रमः
ਉਸ ਗਰਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ। ਇਹ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੈਤ ਉਸੇ ਗਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 5
देवाश्च दुःखितः सर्वे शिवं प्रार्थ्य पुनःपुनः । सर्वं निवेदयामासुस्स्वदुःखं च मुनीश्वराः
ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗਾਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀ।
Verse 6
सूत उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तेषां देवानां परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा दुष्टहंता सतां गतिः
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਸਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 7
शिव उवाच । घातयिष्यामि तं दैत्यमन्धकं सुरसूदनम् । सैन्यं च नीयतान्देवा ह्यायामि च गणैस्सह
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਉਸ ਦੈਤ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਧ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਦੇਵੋ, ਸੈਨਾ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਓ; ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 8
तस्माद्गर्तादंधके हि देवर्षिद्रुहि भीकरे । निस्सृते च तदा तस्मिन्देवा गर्तमुपाश्रिताः
ਜਦੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਅੰਧਕ ਉਸ ਖੱਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ, ਤਦ ਦੇਵ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਖੱਡ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।
Verse 9
दैत्याश्च देवताश्चैव युद्धं चक्रुः सुदारुणम् । शिवानुग्रहतो देवाः प्रबलाश्चाभवंस्तदा
ਤਦ ਦੈਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜਿੱਤ ਗਏ।
Verse 10
देवैश्च पीडितः सोपि यावद्गर्तमुपागतः । तावच्छूलेन संप्रोतः शिवेन परमात्मना
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਉਹ ਵੀ ਭੱਜਦਾ ਭੱਜਦਾ ਜਦੋਂ ਖੱਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
तत्रत्यश्च तदा शंभुं ध्यात्वा संप्रार्थयत्तदा । अन्तकाले च त्वां दृष्ट्वा तादृशो भवति क्षणात्
ਤਦੋਂ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਭਾਵ-ਭਰੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
इत्येवं संस्तुतस्सोपि प्रसन्नः शंकरस्तदा । उवाच वचनं तत्र वरं ब्रूहि ददामि ते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬੋਲੇ—“ਵਰ ਮੰਗ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।”
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वटुकोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ—ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਟੁਕ ਉਤਪੱਤੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 14
अन्धक उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश स्वभक्तिं देहि मे शुभाम् । कृपां कृत्वा विशेषेण संस्थितो भव चेह वै
ਅੰਧਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ (ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ) ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੋ।
Verse 15
सूत उवाच । इत्युक्तस्तेन दैत्यं तं तद्गर्ते चाक्षिपद्धरः । स्वयं तत्र स्थितो लिंगरूपोऽसौ लोककाम्यया
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਧਰਾ (ਭਾਲੂ) ਨੇ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਉਸੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 16
अन्धकेशं च तल्लिंगं नित्यं यः पूजयेन्नरः । षण्मासाज्जायते तस्य वांछासिद्धिर्न संशयः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਧਕੇਸ਼ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੋਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 17
वृत्त्यर्थं पूजयेल्लिंगं लोकस्य हितकारकम् । षण्मासं यो द्विजश्चैव स वै देवलकः स्मृतः
ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਜੋ ਦਵਿਜ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੇਵਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਦੇਵਲਕ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यथा देवलकश्चैव स भवेदिह वै तदा । देवलकश्च यः प्रोक्तो नाधिकारो द्विजस्य हि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਲਕ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਲਕ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਵਿਜ ਦੇ ਵੇਦਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 19
ऋषय ऊचुः । देवलकश्च कः प्रोक्तः किं कार्यं तस्य विद्यते । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ लोकानां हितहेतवे
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਦੇਵਲਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਜ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।
Verse 20
सूत उवाच । दधीचिर्नाम विप्रो यो धर्मिष्ठो वेदपारगः । शिवभक्तिरतो नित्यं शिवशास्त्रपरायणः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦਧੀਚਿ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਰੰਗਤ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ।
Verse 21
तस्य पुत्रस्तथा ह्यासीत्स्मृतो नाम्ना सुदर्शनः । तस्य भार्या दुकूला च नाम्ना दुष्टकुलोद्भवा
ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੁਕੂਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਸੀ।
Verse 22
तद्वशे स च भर्तासीत्तस्य पुत्रचतुष्टयम् । सोऽपि नित्यं शिवस्यैव पूजां च स्म करोत्यसौ
ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਹ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿੱਤ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 23
दधीचेस्तु तदा ह्यासीद्ग्रामान्तरनिवेशनम् । ज्ञातिसंयोगतश्चैव ज्ञातिभिर्न स मोचितः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਧੀਚੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।
Verse 24
कथयित्वा च पुत्रं स शिवभक्तिरतो भव । इत्युक्त्वा स गतो मुक्तो दाधीचिश्शैवसत्तमः
ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਦਧੀਚਿ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 25
सुदर्शनस्तत्पुत्रोऽपि शिवपूजां चकार ह । एवं चिरतरः कालो व्यतीयाय मुनीश्वराः
ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ।
Verse 26
एवं च शिवरात्रिश्च समायाता कदाचन । तस्यां चोपोषितास्सर्वे स्वयं संयोगतस्तदा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਸਭ ਨੇ ਦੈਵੀ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਉਪਵਾਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 27
पूजां कृत्वा गतस्सोऽपि सुदर्शन इति स्मृतः । स्त्रीसंगं शिवरात्रौ तुं कृत्वा पुनरिहागतः
ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 28
न स्नानं तेन च कृतं तद्रात्र्यां शिवपूजनम् । तेन तत्कर्मपाकेन क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः
ਉਸ ਰਾਤ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।
Verse 29
महेश्वर उवाच । शिवरात्र्यां त्वया दुष्ट सेवनं च स्त्रियाः कृतम् । अस्नातेन मदीया च कृता पूजाविवेकिना
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਤੂੰ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟ ਸੰਗ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ-ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ।”
Verse 30
ज्ञात्वा चैवं कृतं यस्मात्तस्मात्त्वं जडतां व्रज । ममास्पृश्यो भव त्वं च दूरतो दर्शनं कुरु
“ਤੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਜੜਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੋ ਜਾ, ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।”
Verse 31
सूत उवाच । इति शप्तो महेशेन दाधीचिस्स सुदर्शनः । जडत्वं प्राप्तवान्सद्यश्शिवमायाविमोहितः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਧੀਚੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਜੜਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 32
एतस्मिन्समये विप्रा दधीचिः शैवसत्तमः । ग्रामान्तरात्समायातो वृत्तान्तं श्रुतवांश्च सः
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਧੀਚੀ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 33
शिवेन भर्त्सितः सोऽपि दुःखितोऽभूदतीव हि । रुरोद हा हतोऽश्मीति दुःखेन सुतकर्मणा
ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਡਾਂਟ ਪੈਣ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੁਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ—“ਹਾਇ! ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ!”
Verse 34
पुनःपुनरुवाचेति स दधीचिस्सतां मतः । अनेनेदं कुपुत्रेण हतं मे कुलमुत्तमम्
ਸਤਜਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਣਯੋਗ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਿਆ—“ਇਸ ਕੁਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮੇਰਾ ਉੱਤਮ ਕੁਲ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
Verse 35
स पुत्रोऽपि हतो भार्यां पुंश्चलीं कृतवान्द्रुतम् । पश्चात्तापमनुप्राप्य स्वपित्रा परिभर्त्सितः
ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਿਗੜੀ ਚਾਲ ਵਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਡਾਂਟਿਆ ਗਿਆ।
Verse 36
तत्पित्रा गिरिजा तत्र पूजिता विधिभिर्वरैः । सुयत्नतो महाभक्त्या स्वपुत्रसुखहेतवे
ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੜੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੁਖ-ਕੁਸ਼ਲ ਲਈ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 37
सुदर्शनोऽपि गिरिजां पूजयामास च स्वयम् । चण्डीपूजनमार्गेण महाभक्त्या शुभैः स्तवैः
ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪ ਚੰਡੀ-ਪੂਜਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 38
एवं तौ पितृपुत्रौ हि नानोपायैः सुभक्तितः । प्रसन्नां चक्रतुर्देवीं गिरिजां भक्तवत्सलाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਨਾ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਭਗਤ-ਵਤਸਲਾ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਗਏ।
Verse 39
तयोः सेवाप्रभावेण प्रसन्ना चण्डिका तदा । सुदर्शनं च पुत्रत्वे चकार गिरिजा मुने
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤਦ ਚੰਡਿਕਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 40
शिवं प्रसादयामास पुत्रार्थे चण्डिका स्वयम् । क्रुद्धाऽक्रुद्धा पुनश्चण्डी तत्पुत्रस्य प्रसन्नधीः
ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਚੰਡਿਕਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਕਦੇ ਉਗ੍ਰ, ਕਦੇ ਕੋਮਲ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਉਹੀ ਚੰਡੀ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋਈ।
Verse 41
अथाज्ञाय प्रसन्नं तं महेशं वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य स्वयं तस्य ह्युत्संगे तं न्यवेशयत्
ਫਿਰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਮਹੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 42
घृतस्नानं ततः कृत्वा पुत्रस्य गिरिजा स्वयम् । त्रिरावृत्तोपवीतं च ग्रन्थिनैकेन संयुतम्
ਫਿਰ ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਘਿਉ-ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਤੇ ਇਕੋ ਗੰਢ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਪੇਟਿਆ ਉਪਵੀਤ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 43
सुदर्शनाय पुत्राय ददौ प्रीत्या तदाम्बिका । उद्दिश्य शिवगायत्रीं षोडशाक्षरसंयुताम्
ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਵાણી—ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ।
Verse 44
तदोंनमः शिवायेति श्रीशब्द पूर्वकाय च । वारान्षोडश संकल्पपूजां कुर्यादयं बटुः
ਤਦ ਉਹ ਬਟੂ ਭਗਤ ‘ਓਂ ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਅੱਗੇ ਲਾ ਕੇ ਵੀ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਸੰਕਲਪ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 45
आस्नानादिप्रणामान्तं पूजयन्वृषभध्वजम् । मंत्रवादित्रपूजाभिस्सर्षीणां सन्निधौ तथा
ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਆਸਨਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ-ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਵਾਦ੍ਯ-ਆਰਾਧਨਾ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਅਰਪੇ।
Verse 46
नाममंत्राननेकांश्च पाठयामास वै तदा । उवाच सुप्रसन्नात्मा चण्डिका च शिवस्तथा
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੀ ਚੰਡਿਕਾ ਬੋਲੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ।
Verse 47
मदर्पितं च यत्किंचिद्धनधान्यादिकन्तथा । तत्सर्वं च त्वया ग्राह्यं न दोषाय भविष्यति
ਮੇਰੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਧਨ, ਧਾਨ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੋਸ਼ (ਪਾਪ) ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ।
Verse 48
मम कृत्ये भवान्मुख्यो देवीकृत्ये विशेषतः । घृततैलादिकं सर्वं त्वया ग्राह्यं मदर्पितम्
ਮੇਰੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ। ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਘਿਉ, ਤੇਲ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ।
Verse 49
प्राजापत्यं भवेद्यर्हिं तर्ह्येको हि भवान्भवेत् । तदा पूजा च सम्पूर्णान्यथा सर्वा च निष्फला
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਭਾਵ ਉੱਠੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਤਦ ਹੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਪੂਜਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ।
Verse 50
तिलकं वर्तुलं कार्यं स्नानं कार्यं सदा त्वया । शिवसन्ध्या च कर्तव्या गायत्री च तदीयिका
ਤੂੰ ਸਦਾ ਗੋਲ ਤਿਲਕ ਲਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ। ਸ਼ਿਵ-ਸੰਧਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਜਪ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 51
मत्सेवां प्रथमं कृत्वा कार्यमन्यत्कुलोचितम् । एवं कृतेऽखिले भद्रं दोषाः क्षान्ता मया तव
ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਦ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਮੈਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 52
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तस्य पुत्राश्च चत्वारो बटुकास्तदा । अभिषिक्ताश्चतुर्दिक्षु शिवेन परमात्मना
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਟੁਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਦীক্ষਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 53
चण्डी चैवात्मनिकटे पुत्रं स्थाप्य सुदर्शनम् । तत्पुत्रान्प्रेरयामास वरान्दत्त्वा ह्यनेकशः
ਚੰਡੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਨੇਕ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 54
देव्युवाच । उभयोर्युवयोर्मध्ये वटुको यो भवेन्मम । तस्य स्याद्विजयो नित्यं नात्र कार्या विचारणा
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਵਟੁਕ (ਸੇਵਕ-ਬਾਲ) ਬਣੇਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਦਾ ਰਹੇਗੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 55
भवांश्च पूजितो येन तेनैवाहं प्रपूजिता । कर्तव्यं हि भवद्भिश्च स्वीयं कर्म सदा सुत
ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਕਰਮ ਨਿਭਾਉ।
Verse 56
सूत उवाच । एवं तस्मै वरान्दत्तास्सपुत्राय महात्मने । सुदर्शनाय कृपया शिवाभ्यां जगतां कृते
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 57
तथेति नियमश्चासीत्तस्य राज्ञो महामुने । प्राजापत्यं कृतं नित्यं शिवपूजाविधानत
“ਤਥਾਸਤੁ”—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਿੱਤ ਵ੍ਰਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 58
शिवयोः कृपया सर्वे विस्तारं बहुधा गताः । तेषां च प्रथमा पूजा महापूजा महात्मनः
ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਗੌਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਾਪੂਜਾ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੂਜਾ ਹੈ।
Verse 59
तेन यावत्कृता नैव पूजा वै शंकरस्य च । तावत्पूजा न कर्त्तव्या कृता चेन्न शुभापि सा
ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕੀਤੀ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
Verse 60
शुभं वाप्यशुभं वापि बटुकं न परित्यजेत् । प्राजापत्ये च भोज्ये वै वटुरेको विशिष्यते
ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਬਟੁਕ (ਨੌਜਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਤਿਆਗੋ। ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਿਧੀ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇੱਕ ਬਟੁਕ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
शिवयोश्च तथा कार्ये विशेषोऽत्र प्रदृश्यते । तदेव शृणु सुप्राज्ञ यथाहं वच्मि तेऽनघ
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਤਿ-ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ।
Verse 62
तस्यैव नगरे राज्ञो भद्रस्य नित्यभोजने । प्राजापत्यस्य नियमे ह्यन्धकेशसमीपतः
ਉਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਅੰਧਕੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 63
यज्जातमद्भुतं वृत्तं शिवानुग्रहकारणात् । श्रूयतां तच्च सुप्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 64
ध्वज एकश्च तद्राज्ञे दत्तस्तुष्टेन शंभुना । प्रोक्तश्च कृपया राजा देवदेवेन तेन सः
ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਧਵਜ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਲੂ ਬਚਨ ਵੀ ਆਖੇ।
Verse 65
प्रातश्च वर्ध्यतां राजन्ध्वजो रात्रौ पतिष्यति । मम त्वेवं च सम्पूर्णे प्राजापत्ये तथा पुनः
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਵੇਰੇ ਧਵਜ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹੀ ਚੱਕਰ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 66
अन्यथायं ध्वजो मे हि रात्रावपि स्थिरो भवेत् । इत्युक्त्वान्तर्हितश्शंभू राज्ञे तुष्टः कृपानिधिः
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਧਵਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਰਪਾ-ਨਿਧਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 68
स्वयं प्रातर्विवर्दे्धेत ध्वजः सायं पतेदिति । यदि कार्यं च सम्पूर्णं जातं चैव भवेदिह
ਜੇ ਧਵਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
Verse 69
एकस्मिन्समये चात्र बटोः कार्यं पुरा ह्यभूत् । ध्वजः स पतितो वै हि ब्रह्मभोजं विनापि हि
ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਟੂ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣਿਆ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਵਜ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਬਿਨਾਂ ਵੀ।
Verse 70
दृष्ट्वा तच्च तदा तत्र पृष्टा राज्ञा च पण्डिताः । भुञ्जते ब्राह्मणा ह्यत्र नोत्थितो वै ध्वजस्त्विति
ਉਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਵਜ ਹਾਲੇ ਚੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।”
Verse 71
कथं च पतितः सोऽत्र ब्राह्मणा ब्रूत सत्यतः । ते पृष्टाश्च तदा प्रोचुर्ब्राह्मणाः पण्डितोत्तमाः
“ਉਹ ਇੱਥੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ।” ਇਉਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪੰਡਿਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 72
ब्रह्मभोजे महाराज वटुको भोजितः पुरा । चण्डीपुत्रश्शिवस्तुष्टस्तस्माच्च पतितो ध्वजः
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਭੋਜ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇੱਕ ਵਟੁਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਚੰਡੀ-ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਧਵਜ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 73
तच्छ्रुत्वा नृपतिस्सोऽथ जनाश्चान्ये ऽपि सर्वशः । अभवन्विस्मितास्तत्र प्रशंसां चक्रिरे ततः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਦੇ ਬਚਨ ਕਹਿਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 74
एवं च महिमा तेषां वर्द्धितः शङ्करेण हि । तस्माच्च वटुकाः श्रेष्ठाः पुरा विद्भिः प्रकीर्तिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਟੁਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ।
Verse 75
शिवपूजा तु तैः पूर्वमुत्तार्य्या नान्यथा पुनः । अन्येषां नाधिकारोऽस्ति शिवस्य वचनादिह
ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 76
उत्तारणं च कार्य्यं वै पूजा पूर्णा भवत्विति । एतावदेव तेषां तु शृणु नान्यत्तथैव च
ਫਿਰ ‘ਉੱਤਾਰਣ’ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਤਨਾ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਸੁਣੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 77
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं च मुनीश्वराः । यच्छ्रुत्वा शिवपूजायाः फलं प्राप्नोति वै नरः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents the Andhaka episode within a liṅga-māhātmya frame: Andhaka emerges from a garta, subjugates the three worlds, the devas petition Śiva, and Śiva intervenes with his gaṇas, culminating in Andhaka being pierced by Śiva’s śūla—an argument for Śiva’s ultimate sovereignty and protective function.
The garta signifies a liminal zone of chaos and unchecked power; emergence from it marks disorder entering the manifest world. Śiva’s śūla functions as the instrument of divine discrimination and restraint—piercing not merely a body but the principle of adharmic domination—while the liṅga-māhātmya frame encodes how sacred form becomes a stable access-point to transcendent Śiva.
Śiva is highlighted primarily as Parameśvara, duṣṭa-haṃtā (slayer of the wicked), and satāṃ gatiḥ (refuge/goal of the virtuous), arriving with his gaṇas and wielding the śūla. The chapter’s emphasis is on Śiva’s protective and martial sovereignty rather than a distinct iconographic form of Gaurī.