उत्तरदिग्देशस्थ-शिवलीङ्गमाहात्म्य (Māhātmya of Northern-Region Śiva-liṅgas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ/ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰੋ। ਸੂਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਸੂਚੀ ਵਾਲੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਾਮ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਪਰੰਪਰਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ। ਗੋਕਰਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਭਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯਨਾਥ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਹੱਤਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰਭਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਿਸ਼੍ਰਰਿਸ਼ਿਵਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦਧੀਚੀ-ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ, ਕਥਾ-ਪਰੰਪਰਾ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਨ-ਪਾਵਨਤਾ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । महाबलस्य लिंगस्य श्रावितेयं कथाद्भुता
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਸੂਤ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਬਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।
Verse 2
उत्तरस्यां दिशायां च शिवलिंगानि यानि च । तेषां माहात्म्यमनघ वद त्वं पापनाशकम्
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 3
सूत उवाच । शृणुतादरतो विप्रा औत्तराणां विशेषतः । माहात्म्यं शिवलिंगानां प्रवदामि समासतः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ (ਲਿੰਗਾਂ) ਬਾਰੇ। ਮੈਂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
गोकर्णं क्षेत्रमपरं महापातकनाशनम् । महावनं च तत्रास्ति पवित्रमतिविस्तरम्
ਗੋਕਰਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਵਨ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।
Verse 5
तत्रास्ति चन्द्रभालाख्यं शिवलिंगमनुत्तमम् । रावणेन समानीतं सद्भक्त्या सर्वसिद्धिदम्
ਉੱਥੇ ‘ਚੰਦਰਭਾਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹਥੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तस्य तत्र स्थितिर्वैद्यनाथस्येव मुनीश्वराः । सर्वलोकहितार्थाय करुणासागरस्य च
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੈਦ੍ਯਨਾਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਸ਼ਿਵ ਕੇਵਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 7
स्नानं कृत्वा तु गोकर्णे चन्द्रभालं समर्च्य च । शिवलोकमवाप्नोति सत्यंसत्यं न संशयः
ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰਭਾਲ (ਚੰਦਰਮੌਲੀ) ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੀ; ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 8
चन्द्रभालस्य लिंगस्य महिमा परमाद्भुतः । न शक्यो वर्णितुं व्यासाद्भक्तस्नेहितरस्य हि
ਚੰਦਰਭਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸਨੇਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 9
चन्द्रभालमहादेव लिंगस्य महिमा महान् । यथाकथंचित्संप्रोक्तः परलिंगस्य वै शृणु
ਚੰਦਰਭਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਹੁਣ ਪਰਮ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ।
Verse 10
दाधीचं शिवलिंगं तु मिश्रर्षिवरतीर्थके । दधीचिना मुनीशेन सुप्रीत्या च प्रतिष्ठितम्
ਮਿਸ਼ਰਰਿਸ਼ੀਵਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਦਾਧੀਚ’ ਨਾਮਕ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 11
तत्र गत्वा च तत्तीर्थे स्नात्वा सम्यग्विधानतः । शिवलिंगं समर्चेद्वै दाधीचेश्वरमादरात्
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦਾਧੀਚੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 12
दाधीचमूर्तिस्तत्रैव समर्च्या विधिपूर्वकम् । शिवप्रीत्यर्थमेवाशु तीर्थयात्रा फलार्थिभिः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਧੀਚੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ।
Verse 13
एवं कृते मुनिश्रेष्ठाः कृतकृत्यो भवेन्नरः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा परत्र गतिमाप्नुयात्
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
नैमिषारण्यतीर्थे तु निखिलर्षिप्रतिष्ठितम् । ऋषीश्वरमिति ख्यातं शिवलिंगं सुखप्रदम्
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ। ਉਹ ‘ਰਿਸ਼ੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 15
तद्दर्शनात्पूजनाच्च जनानां पापिनामपि । भुक्तिमुक्तिश्च तेषां तु परत्रेह मुनीश्वराः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਉਸ (ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਤੱਖ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਵੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
हत्याहरणतीर्थे तु शिवलिंगमघापहम् । पूजनीयं विशेषेण हत्याकोटिविनाशनम्
ਹਤਿਆਹਰਣ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਤਿਆ ਆਦਿ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
देवप्रयागतीर्थे तु ललितेश्वरनामकम् । शिवलिंगं सदा पूज्यं नरैस्सर्वाघनाशनम्
ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਲਲਿਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
नयपालाख्यपुर्य्यां तु प्रसिद्धायां महीतले । लिंगं पशुपतीशाख्यं सर्वकामफलप्रदम्
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਯਪਾਲ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ (ਧਰਮ-ਸੰਮਤ) ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 19
शिरोभागस्वरूपेण शिवलिंगं तदस्ति हि । तत्कथां वर्णयिष्यामि केदारेश्वरवर्णने
ਉਹ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਸਿਰੋਭਾਗ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 20
तदारान्मुक्तिनाथाख्यं शिवलिंगं महाद्भुतम् । दर्शनादर्चनात्तस्य भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्यते
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ‘ਮੁਕਤਿਨਾਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
इति वश्च समाख्यातं लिंगवर्णनमुत्तमम् । चतुर्दिक्षु मुनिश्रेष्ठाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਉੱਤਮ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਿਸ਼ਿਓ—ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Frequently Asked Questions
The chapter presents a tīrtha-catalog argument: specific liṅgas are validated through narrative provenance (e.g., Candrabhāla associated with Rāvaṇa’s bringing/installing tradition) and are theologically framed as reliable means to liberation when approached through prescribed rites.
The liṅga functions as a portable axis of Śiva-Tattva localized in geography; snāna signifies purification and readiness, while arcana signifies relational devotion. The promised śivaloka-prāpti encodes the claim that embodied ritual action, when aligned with bhakti, becomes a direct soteriological technology.
Śiva is highlighted primarily through named liṅga-manifestations—Candrabhāla (as Mahādeva in liṅga form) and Dādhīca-liṅga—rather than anthropomorphic forms; the emphasis is on site-specific Śiva-presence and its ritual efficacy.