ज्योतिर्लिङ्ग-तदुपलिङ्ग-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Greatness of the Jyotirliṅga and Associated Liṅgas)
ਅਧਿਆਇ 1 ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਵਿਕਾਰ ਆਧਾਰ-ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਗਤ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਤੇ ਅਪਵਰਗ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਮੰਗਲ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਚੰਦਰਕਲਾ-ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਤਾਪਤ੍ਰਯ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਦੇ ਪੂਰਵੋਕਤ ਸ਼ਿਵਾਵਤਾਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ‘ਲਿੰਗਮਯ’ ਹਨ—ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੂਚੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्योतिर्लिगतदुपलिंग माहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ—ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ—ਵਿੱਚ ‘ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤਦੁਪਲਿੰਗ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
कृपाललितवीक्षणं स्मितमनोज्ञवक्त्राम्बुजं शशांककलयोज्ज्वलं शमितघोरतापत्रयम् । करोतु किमपि स्फुरत्परमसौख्यसच्चिद्वपुर्धराधरसुताभुजोद्वलयितं महो मंगलम्
ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੋਮਲ ਨਿਗਾਹ ਵਾਲੇ, ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਕਲਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਿਤਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਯ ਸ਼ਿਵ—ਜੋ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਪਰਮ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਭੁਜਾਂ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ—ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਵਰਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।
Verse 3
ऋषय ऊचुः । सम्यगुक्तं त्वया सूत लोकानां हितकाम्यया । शिवावतारमाहात्म्यं नानाख्यानसमन्वितम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਠੀਕ ਹੀ ਬੋਲਿਆ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਹੈ।
Verse 4
पुनश्च कथ्यतां तात शिवमाहात्म्यमुत्तमम् । लिंगसम्बन्धि सुप्रीत्या धन्यस्त्वं शैवसत्तमः
ਹੇ ਤਾਤ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ—ਸੁਣਾਓ। ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ ਆਨੰਦ-ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਸ਼ੈਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 5
शृण्वन्तस्त्वन्मुखाम्भोजान्न तृप्तास्स्मो वयं प्रभो । शैवं यशोऽमृतं रम्यं तदेव पुनरुच्यताम्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਹ ਰਮਣੀਕ, ਅਮਰ ਯਸ਼ ਫਿਰ ਤੋਂ—ਮੁੜ—ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 6
पृथिव्यां यानि यानि लिंगानि तीर्थेतीर्थे शुभानि हि । अन्यत्र वा स्थले यानि प्रसिद्धानि स्थितानि वै
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 7
तानि तानि च दिव्यानि लिंगानि परमेशितुः । व्यासशिष्य समाचक्ष्व लोकानां हितकाम्यया
ਹੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਉਹ-ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰ।
Verse 8
सूत उवाच । साधुपृष्टमृषिश्रेष्ठ लोकानां हितकाम्यया । कथयामि भवत्स्नेहात्तानि संक्षेपतो द्विजाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
सर्वेषां शिवलिंगानां मुने संख्या न विद्यते । सर्वं लिंगमयी भूमिः सर्वलिंगमयं जगत्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਭ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਲਿੰਗਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਲਿੰਗਮਯ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 10
लिंगमयानि तीर्थानि सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् । संख्या न विद्यते तेषां तानि किंचिद्ब्रवीम्यहम्
ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਲਿੰਗਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 11
यत्किंचिद्दृश्यते दृश्यं वर्ण्यते स्मर्यते च यत् । तत्सर्वं शिवरूपं हि नान्यदस्तीति किंचन
ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਚਨ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 12
तथापि श्रूयताम्प्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम् । लिंगानि च ऋषिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि तानि ह
ਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
पाताले चापि वर्तन्ते स्वर्गे चापि तथा भुवि । सर्वत्र पूज्यते शम्भुः सदेवासुरमानुषैः
ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਵੱਲੋਂ।
Verse 14
त्रिजगच्छम्भुना व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् । अनुग्रहाय लोकानां लिंगरूपेण सत्तमाः
ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अनुग्रहाय लोकानां लिंगानि च महेश्वरः । दधाति विविधान्यत्र तीर्थे चान्यस्थले तथा
ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 16
यत्रयत्र यदा शंभुर्भक्त्या भक्तैश्च संस्मृतः । तत्रतत्रावतीर्याथ कार्यं कृत्वा स्थितस्तदा
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲੋੜੀਂਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਜ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਓਥੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
लोकानामुपकारार्थं स्वलिंगं चाप्यकल्पयत् । तल्लिंगं पूजयित्वा तु सिद्धिं समधिगच्छति
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
पृथिब्यां यानि लिंगानि तेषां संख्या न विद्यते । तथापि च प्रधानानि कथ्यते च मया द्विजाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਲਿੰਗ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
प्रधानेषु च यानीह मुख्यानि प्रवदाम्यहम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਖ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
ज्योतिर्लिंगानि यानीह मुख्यमुख्यानि सत्तम । तान्यहं कथयाम्यद्य श्रुत्वा पापं व्यपोहति
ਹੇ ਸੱਤਮ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਮੁਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਮੁਖ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਅੱਜ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् । उज्जयिन्यां महाकालमोंकारे परमेश्वरम्
ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਸੋਮਨਾਥ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਉੱਤੇ ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ। ਉੱਜੈਨੀਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।
Verse 22
केदारं हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशंकरम् । वाराणस्यां च विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे
ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ; ਡਾਕਿਨੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸ਼ੰਕਰ; ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ; ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ (ਗੋਦਾਵਰੀ) ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।
Verse 23
वैद्यनाथं चिताभूमौ नागेशं दारुकावने । सेतुबंधे च रामेशं घुश्मेशं च शिवालये
ਚਿਤਾਭੂਮੀ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ) ਵਿੱਚ ਵੈਦ੍ਯਨਾਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ; ਦਾਰੁਕਾਵਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗੇਸ਼; ਸੇਤੁਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।
Verse 24
द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसिद्धिफलं लभेत्
ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यं यं काममपेक्ष्यैव पठिष्यन्ति नरोत्तमाः । प्राप्स्यंति कामं तं तं हि परत्रेव मुनीश्वराः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਜਿਸ ਜਿਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 26
ये निष्कामतया तानि पठिष्यन्ति शुभाशयाः । तेषां च जननीगर्भे वासो नैव भविष्यति
ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਪਾਠ ਕਰਨਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 27
एतेषां पूजनेनैव वर्णानां दुःखना शनम् । इह लोके परत्रापि मुक्तिर्भवति निश्चितम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
ग्राह्यमेषां च नैवेद्यं भोजनीयं प्रयत्नतः । तत्कर्तुः सर्व्वपापानि भस्मसाद् यान्ति वै क्षणात्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
ज्योतिषां चैव लिंगानां बह्मादिभिरलं द्विजाः । विशेषतः फलं वक्तुं शक्यते न परैस्तथा
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
Verse 30
एकं च पूजितं येन षण्मासं तन्निरन्तरम् । तस्य दुःखं न जायेत मातृकुक्षिसमुद्भवम्
ਜੋ ਇਕ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 31
हीनयोनौ यदा जातो ज्योतिर्लिंगं च पश्यति । तस्य जन्म भवेत्तत्र विमले सत्कुले पुनः
ਜੇ ਕੋਈ ਹੀਨ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਿਰਮਲ ਸਤਕੁਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਭ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
सत्कुले जन्म संप्राप्य धनाढ्यो वेदपारगः । शुभकर्म तदा कृत्वा मुक्तिं यात्यनपायिनीम्
ਸੱਤ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ (ਅਨਪਾਇਨੀ) ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
म्लेच्छो वाप्यन्त्यजो वापि षण्ढो वापि मुनीश्वराः । द्विजो भूत्वा भवेन्मुक्तस्तस्मात्तद्दर्शनं चरेत्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਮਲੇਛ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਤਯਜ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ੰਢ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦਵਿਜ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 34
ज्योतिषां चोपलिंगानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜੋਤਿਰਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਉਪਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਵੀ ਸੁਣੋ।
Verse 35
सोमेश्वरस्य यल्लिंगमन्तकेशमुदाहृतम् । मह्यास्सागरसंयोगे तल्लिंगमुपलिङ्गकम्
ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜੋ ਲਿੰਗ ‘ਅੰਤਕੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦਾ ਉਪਲਿੰਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
मल्लिकार्जुनसंभूतमुपलिंगमुदाहृतम् । रुद्रेश्वरमिति ख्यातं भृगुकक्षे सुखावहम्
ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਨਿਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜੋ ਉਪਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਭ੍ਰਿਗੁਕਕ੍ਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 37
महाकालभवं लिंगं दुग्धेशमिति विश्रुतम् । नर्मदायां प्रसिद्धं तत्सर्वपापहरं स्मृतम्
ਮਹਾਕਾਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਲਿੰਗ “ਦੁਗਧੇਸ਼” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
ओंकारजं च यल्लिंगं कर्दमेशमिति श्रुतम् । प्रसिद्धं बिन्दुसरसि सर्वकामफलप्रदम्
ਓੰਕਾਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਲਿੰਗ “ਕਰਦਮੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂਸਰਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 39
केदारेश्वरसंजातं भूतेशं यमुना तटे । महापापहरं प्रोक्तं पश्यतामर्चतान्तथा
ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਭੂਤੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 40
भीमशंकरसंभूतं भीमेश्वरमिति स्मृतम् । सह्याचले प्रसिद्धं तन्महाबलविवर्द्धनम्
ਭੀਮ-ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ‘ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਆਚਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਹ ਮਹਾਬਲ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
नागेश्वरसमुद्भूतं भूतेश्वरमुदाहृतम् । मल्लिकासरस्वतीतीरे दर्शनात्पापहारकम्
ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਲਿਕਾ-ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
रामेश्वराच्च यज्जातं गुप्तेश्वरमिति स्मृतम् । घुश्मेशाच्चैव यज्जातं व्याघ्रेश्वरमिति स्मृतम्
ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਹ ‘ਗੁਪਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਹ ‘ਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
ज्योतिर्लिंगोपलिंगानि प्रोक्तानीह मया द्विजाः । दर्शनात्पापहारीणि सर्वकामप्रदानि च
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਪਲਿੰਗ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ (ਧਰਮਸੰਗਤ) ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 44
एतानि सुप्रधानानि मुख्यतां हि गतानि च । अन्यानि चापि मुख्यानि श्रूयतामृषिसत्तमा
ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਹਨ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete līlā episode, the chapter establishes the theological premise for later catalogues: sages request a survey of renowned liṅgas at tīrthas, and Sūta anchors that request in a doctrinal claim that liṅgas are innumerable because the world itself is ‘liṅga-made’.
The liṅga is treated as a total symbol (not merely a localized icon): ‘sarvaliṅgamayaṃ jagat’ frames the emblem as a way to read reality itself as Śiva’s presence, while Ardhanārīśvara encodes the inseparability of consciousness and power (Śiva–Śakti) as the basis of manifestation.
Ardhanārīśvara is explicitly praised (Śiva with Pārvatī forming one integrated body), emphasizing Śiva’s luminous sovereignty together with Śakti as the operative dimension of grace and world-appearance.