प्रणवमहिमा — The Greatness of the Praṇava (Om) as Śiva
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਿੱਧਾ ਤੱਤਵੋਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਏਕਾਖ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ। ਪ੍ਰਣਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਟ-ਬੀਜ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਧੁਨੀ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਾਚਕ-ਵਾਚ੍ਯ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅਭੇਦ—ਪ੍ਰਣਵ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਰਕ ਉਪਾਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣ; ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् । बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹੀ ‘ਪ੍ਰਣਵ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤਰ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
Verse 3
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् । वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਪਰ ਮਹਾਨ ਅਰਥ ਵਾਲਾ—ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ—ਜਾਣੋ। ਉਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਵੀ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 4
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः
ਮੈਂ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ, ਸਰਬਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਬਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ‘ਓਂ’ ਇਸ ਏਕਾਖਰ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੈਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
Verse 5
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ—ਸਮਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਸ਼ਟੀ—ਸਾਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् । तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ—ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ—ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸੇ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः
ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਚ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਚਕ ਦਾ ਭੇਦ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 8
तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः
ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਦੀ ਏਕਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਏਕਤ੍ਵ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 9
अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् । निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣੋ। ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਮੈਨੂੰ—ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਸਾਖਾਤ ਕਰੇ।
Verse 10
एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् । काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਇਹੀ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 11
तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारम म्बिके । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਅੰਬਿਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਅਰਥ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਹਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् । कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमी श्वरमेव च
ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠੇ, ਫਿਰ ਇੰਧਨ ਤੋਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲ ਨੂੰ ਲੰਘੇ, ਫਿਰ ਦੰਡ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵੈੰ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 13
वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः । त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਇਹ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਨਾਦ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 14
ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु । प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਣਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति
ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ‘ਅ’, ਫਿਰ ‘ਉ’; ਵਿਚਕਾਰ ‘ਮ’ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਨਾਦ—ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਓਂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा । मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਟਿਕਾ; ਵਿਚਕਾਰ ‘ਮ’ ਰੱਖ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 17
अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् । तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅ’, ‘ਉ’ ਅਤੇ ‘ਮ’—ਇਹ ਤਿੰਨ ਓੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੁਖਮ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ।
Verse 18
अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी । वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ, ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 19
ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये । मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि
ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—“ਈਸ਼ਾਨ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।” ਵੇਦ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः । वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते
ਇਸ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਮੇਰਾ ਵਾਚਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵਾਚਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਵੇਦਾਦਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः
‘ਅ’ ਮਹਾਬੀਜ ਹੈ; ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਉ’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਯੋਨੀ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः । बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः
‘ਮ’ਕਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਮਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤਿਰੋਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः । नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः
ਨਾਦ ਨੂੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨਾਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः
ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਰਵਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ। ਉਹ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 26
सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु । स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्
ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ ‘ਅ’ ਆਦਿ ਪੰਜ ਸਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੀਆਂ ਹੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे । उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः
‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ-ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ‘ਉ’ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਵਾਮ-ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 28
अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः । बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः
‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਅਘੋਰ-ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵ) ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 29
नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः । षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते
ਨਾਦ ਵਿਚ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਛੇ-ਵਿਧ ਏਕਤਾ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰੂਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च । शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये
ਮੰਤ੍ਰ, ਯੰਤ੍ਰ, ਦੇਵਤਾ, ਸਾਧਨਾ-ਪ੍ਰਪੰਚ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਛੇ ਪਦਾਰਥ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣ।
Verse 31
पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः । स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्
ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਮਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਦੋਂ ਯੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹੀ ਯੰਤ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮੰਡਲ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 32
यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी । विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः
ਯੰਤਰ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੀ ਦੇਹ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 33
ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः । वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—“ਓਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ” ਅਤੇ “ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ”; ਇਸ ਲਈ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ, ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।
Verse 34
आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् । विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧਾਰ (ਮੂਲਾਧਾਰ) ਅਤੇ ਮਣਿਪੂਰ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਿਰਦਾ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਜ੍ਞਾ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਪਦ) ਹਨ।
Verse 35
स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् । अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ (ਇਸ ਬੋਧ ਦਾ) ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 36
विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् । सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ-ਧਿਆਨ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣੋ—ਵਿਸ਼ਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 37
जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च । वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः
ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਵਾਚ੍ਯ–ਵਾਚਕ’ ਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਅਰਥ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਧੁਨੀ ਉਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਤਾ।
Verse 38
व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः
ਉਹ ਵਰਤ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ‘ਭੂਦੇਵ’ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠ ਸੀ।
Verse 39
विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च । देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती
ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ—ਇਹਲੋਕੀ ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕੀ ਫਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ—ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्
ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਵੇਦਾਂਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਤੀ-ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ) ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਿਆ।
Verse 41
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः । शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः
ਸੁਧੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਸ਼ੀਲ ਤੇ ਨਿਮਰ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 42
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्
ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਹੈ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 43
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती । समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये
ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਧ-ਆਹਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ—ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ, ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ।
Verse 44
शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा । प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः
ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ—ਪੰਚਮੀ ਜਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੁਬੁੱਧ ਭਗਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 45
गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च । क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾਂਦੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੌਰ (ਮੁੰਡਨ) ਕਰਵਾਇਆ—ਪਰ ਬਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
Verse 46
केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः । सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च
ਕੇਸ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਨਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਸਕਤੂ (ਭੁੰਨੇ ਜੌਂ ਦਾ ਆਹਾਰ) ਛਕੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 47
सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः । शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे
ਸਾਂਝ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਦ੍ਵਿਜ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ—ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ।
Verse 48
होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः । अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः
ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮੁਤਾਬਕ ਲੌਕਿਕ ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਇਸ਼ਟੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ, ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 50
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः
ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਘਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲੇ। ਉਸੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਘੀ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਚਰੂ ਪਕਾ ਕੇ, ਅੰਤਰ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦਿਆਂ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਰਣ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਖੋਜੇ।
Verse 51
पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् । हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः
ਆਤਮ-ਨਿਯਮ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਰਿਚ ਲਈ ਇਕ-ਇਕ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰੇ।
Verse 52
हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः । स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः
ਹਵਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੰਤਰ-ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਅੱਗ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ। ਕਪੜੇ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 53
ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः । पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः
ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਚਰੂ ਪਕਾ ਲਏ। ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵਿਰਜਾ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 54
वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा । तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः
ਵਾਮਦੇਵ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਮਦੇਵ੍ਯ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਨੀ ‘ਗਰਭ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੂਖਮ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
Verse 55
होमशेषं समाप्याथ हुनेत् । ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च
ਹੋਮ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।
Verse 56
सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् । एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਜਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਤਿੰਨ ਏਸ਼ਣਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰੇਸ਼’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 57
शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः । विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा
ਸ਼ਿਖਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਕਟਿਸੂਤਰ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ—ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ—(ਵਿਹਿਤ ਸ਼ੈਵ ਵਰਤ ਲਈ) ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 58
गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने । विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे
ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਲਈ ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ—ਡੰਡਾ ਤੇ ਕੌਪੀਨ ਆਦਿ—ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਪਰ ਜੇ ਸੱਚਾ ਵੈਰਾਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਲਏ।
Verse 59
गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् । समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः
ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਡੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਰਹੇ।
Verse 60
ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵਿਰਜਾ-ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਠੰਢੀ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਸੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਿਆ।
Verse 61
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्
ਫਿਰ ‘ਅਗਨੀ…’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਮੈਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ (ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ) ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 62
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः । ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्
ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ (ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ) ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 63
प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् । षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
ਫਿਰ ਸਰਵੋਤਮ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਸਿਖਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ—ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ ਸਮੇਤ—ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵੇ।
Verse 64
द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्
ਬਾਰਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ—ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 65
मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि । विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्
ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਮੇਰਾ—ਸ਼ਿਵ ਦਾ—ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਮੈਂ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਾਂ।
Verse 66
शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः । अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः
ਜੋ ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਵੇਦਾਂਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਰ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਯਤੀ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 67
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् । अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्
ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਰਜ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਕੇਸਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 68
आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् । विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्
ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਤੱਤਵਾਂ ਤੱਕ ਪੂਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪਦ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦਹਰ-ਵਿਓਮ—ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਆਕਾਸ਼—ਦਾ ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 69
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह । चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः
‘ਓਂ’—ਇਕਾਖ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ—ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਨਾਦ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸਚੇਤ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 70
एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च । मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये
ਹੇ ਪ੍ਰਿਏ, ਐਸਾ ਉਪਾਸਕ ਮੇਰੇ ਹੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਏਕਤਾ—ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that praṇava (Om) is not merely a devotional utterance but the ekākṣara form in which Śiva abides: “śivo vā praṇavo… praṇavo vā śivaḥ.” It further claims that knowing praṇava’s meaning constitutes true Śiva-centered knowledge and that this mantra is the causal principle through which the cosmos is effected.
The banyan seed (vaṭa-bīja) models how the subtlest unit (sound/syllable) can contain an immense totality (mahārtha), implying that Om compresses Vedic essence and metaphysical reality. The vācya–vācaka doctrine minimizes the gap between word and referent: the mantra is treated as a mode of presence, so contemplation/japa is framed as participation in Śiva rather than mere representation.
Śiva is highlighted as the guṇātīta, nirguṇa Parameśvara who nevertheless ‘abides’ in the ekākṣara mantra Om. Access is primarily through praṇava-jñāna (understanding its meaning) and mantra practice oriented to liberation, with Kāśī noted as a privileged site of Śiva’s liberating bestowal.