Kṣaura-Snāna-Vidhi — Rite of Tonsure/Shaving and Purificatory Bath (Śaiva Procedure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਵਾਮਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ੌਰ-ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਤੀ/ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੁੰਡਨ/ਸ਼ੇਵਿੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰ-ਯੋਗਤਾ, ਯੋਗਪੱਟ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿਆਰੀ, ਵਰਤ-ਸਮਾਪਤੀ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਆਗਿਆ ਲੈਣੀ, ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਪੂਰਵਕਰਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਕਪੜਾ, ਖ਼ੁਰਾ, ਜਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਧੋ ਕੇ ‘ਸ਼ਿਵੰ ਸ਼ਿਵਮ੍’ ਵਰਗੇ ਸ਼ੈਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕੇਸ਼-ਛੇਦਨ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਭਾਲ/ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਨਖ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਿਲਵ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਤੁਲਸੀ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਲੈਣੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਵਗਾਹਨ, ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਦੇਹਕਰਮ ਨੂੰ ਉਪਾਸਨਾਤਮਕ ਕਰਮ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਨਿਯਮ ਸੰਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सुब्रह्मण्य उवाच । क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने । यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिस्स्याद्यतिनः परा
ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਾਮਦੇਵ! ਮੈਂ ਛੌਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਤੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 2
योगपट्टप्रकारस्य विधिम्प्राप्य मुनीश्वर । स शिष्यस्स्याद्व्रती पूर्णः क्षौरकर्म्मोद्यतो भवेत्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਯੋਗਪੱਟ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪੂਰਨ ਵ੍ਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕ੍ਸ਼ੌਰਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ) ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਦਯਤ ਹੋਵੇ।
Verse 3
गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः । शिरस्संक्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸਿਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੀ ਕ੍ਸ਼ੌਰ (ਮੁੰਡਨ) ਕਰੇ।
Verse 4
क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् । तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧੋਵੇ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕ੍ਸ਼ੁਰ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਧੋਵੇ। ਉਹੀ ਮਿੱਟੀ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾ ਕੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ‘ਕ੍ਸ਼ਾਲਯ’ (ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਧੁਲ ਜਾਵੇ) ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵੱਖ ਰੱਖ ਦੇਵੇ।
Verse 5
स्थापितम्प्रोक्षितन्तोयैश्शिवं शिवमितीरयन् । स्वनेत्रे पिहिते चैवानामांगुष्ठाभिमंत्रिते
ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵੰ ਸ਼ਿਵੰ’ ਉਚਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅਨਾਮਿਕਾ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਏ।
Verse 6
अस्त्रेणोन्मील्य संदृश्य क्षुरा दिक्षौ रसाधनम् । अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਨਮੀਲਿਤ’ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੁਰਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਸ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ।
Verse 7
क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् । केशांश्च कांश्चि दग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्
ਖ਼ੁਰਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ‘ਤਾਰਕ’ (ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’) ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁੰਡਨ ਕਰੇ। ਅੱਗੇ ਦੇ ਕੁਝ ਵਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਾ ਦੇਵੇ।
Verse 8
पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले । श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृंतयेत्
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੱਤਾ ਲੈ ਕੇ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਨਾ ਖਿਲਾਰੇ। ਦਾਢੀ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਖ ਵੀ ਕੱਟੇ।
Verse 9
बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने संगृह्य मृतिकाम् । द्विषट्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च
ਬਿਲਵ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਤੁਲਸੀ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਬੂਟਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਕੰਢੇ ਤੇ ਜਾ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਧੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ।
Verse 10
शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च । एवम्पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्
ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਧਾ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰ ਅਤੇ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ।
Verse 11
तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना । करौ द्वादशधा लिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्
ਉੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਡਲੀ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੇਪ ਕਰ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਧੋ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ।
Verse 12
पुनरेकाम्पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् । संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਛੂਹੇ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 13
अन्यां मृदम्भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् । आलिप्य मृदमास्यान्तनिमज्य च पुनः पुनः
ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬਾਰਾਂ ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਹੋਠਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 14
तीरं गत्वा तु गंडूषान्षोडशाचमनं द्विधा । प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसंख्यया
ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਗੰਡੂਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੋ ਸੈੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਛੱਬੀ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 15
मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया । कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा
ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ। ਇੱਕ ਭਾਗ ਨਾਲ ਕਮਰ-ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 16
प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः । पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति
ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੱਖੇ। ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਜੰਘਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰੇ।
Verse 17
प्रोक्ष्याभिमंत्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा । त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्य्यमूर्तिं च पावनीम्
ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਖੋਹ ਜਿਹਾ ਬਣਾਵੇ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ (ਭਸਮ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਂ) ਲਾ ਕੇ ਪਾਵਨ ਸੂਰਜ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 18
स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया । पाणिभ्याञ्च मृदा शिष्यस्सुमतिर्दृढमानसः
ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਪਰਸਪਰ ਆੜੇ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ/ਭਸਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੱਛਾਂ (ਬਗਲਾਂ) ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲੇਪਿਆ।
Verse 19
गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् । शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया
ਫਿਰ ਗੁਰੂ-ਭਗਤ ਉਹ ਸਾਧਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰੇ।
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां क्षौरस्नानविधिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ “ਛੌਰ-ਸਨਾਨ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 21
ततस्साम्बं महेशानं शंकरं चन्द्रशेखरम् । संस्मरेद्भक्तितश्शिष्य सर्वेश्वर्यपतिं शिवम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਂਬ, ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਸ਼ੰਕਰ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ—ਸਾਰੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।
Verse 22
त्रिवारम्प्रणमेत्प्रीत्या साष्टांगं च गुरु शिवम् । पञ्चाङ्गेनैकवारञ्च समुत्थाय च वन्दयेत्
ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ। ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੰਜਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰ।
Verse 23
तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य ताम्मृदम् । स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्
ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਡੁੱਬ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ-ਮਿੱਟੀ ਲੈ; ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰ।
Verse 24
तत्रावशिष्टं संगृह्य जलमध्ये प्रविश्य च । विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वांगेषु विलिप्य च
ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚੇ ਉਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ; ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਲ ਕੇ ਮਥ ਕੇ ਉਹ ਲੇਪ ਦੇਹ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮਲ।
Verse 25
त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् । संसाराम्बुधिसंतारं सदा यद्विधितो हि सः
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् । अंगोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः
“ਓਂ” ਜਪਦਿਆਂ ਨਿਰਮਲ ਵਿਭੂਤੀ (ਭਸਮ) ਮਿਲਿਆ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ; ਅੰਗ ਪੋਂਛ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 27
त्रिपुंड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् । यथोक्तांगेषु सर्वेषु सावधान तया मुने
ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵੇ।
Verse 28
ततश्शुद्धमना भूत्वा कुर्य्यान्मध्यंदिनक्रियाः । महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च
ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਰਿਆਵਾਂ ਕਰੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ।
Verse 29
सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने । साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਅੰਬਿਕਾ ਸਮੇਤ ਹਨ, ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਤੇ ਤ੍ਰਾਤਾ ਹਨ।
Verse 30
ततोसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः । भिक्षार्थम्प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु
ਫਿਰ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਚਿੱਤ ਯਤੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਿਆ।
Verse 31
ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् । भैक्ष्यं यथोचितं कुर्य्याद्दूषितान्नं विवर्ज्जयेत्
ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਭਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅੰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 32
शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् । भिक्षौश्चत्वारि कर्म्माणि पञ्चमं नैव विद्यते
ਸ਼ੌਚ, ਸਨਾਨ, ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਇਕਾਂਤ-ਸੇਵਨ—ਇਹ ਭਿੱਖੂ ਦੇ ਚਾਰ ਕਰਤੱਬ ਹਨ; ਸੱਚੇ ਭਿੱਖੂ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ।
Verse 33
अलाबुं वेणुपात्रं च दारवम्मृण्मयन्तथा । भिक्षोश्चत्त्वारि पात्राणि पञ्चमन्नैव विद्यते
ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਭਿੱਖੂ ਲਈ ਭਿੱਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਚਾਰ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ—ਅਲਾਬੂ (ਲੌਕੀ), ਵੇਣੂ (ਬਾਂਸ), ਦਾਰੂ (ਲੱਕੜ) ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਣਮਯ (ਮਿੱਟੀ ਦਾ); ਪੰਜਵਾਂ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ।
Verse 34
ताम्बूलं तैजसम्पात्रं रेतस्सेकं सितांबरम् । दिवास्वापो हि नक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः
ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਛੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਜਿਤ ਹਨ—ਤਾਂਬੂਲ ਚਬਾਉਣਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਧਾਤੂ ਦੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖਣਾ, ਵੀਰਯ ਦਾ ਨਾਸ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣਾ, ਦਿਨੇ ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ।
Verse 35
साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः । तस्माद्वै विपरीतं च कर्म्म नैवाचरेद्यतिः
ਜੋ ਅੱਖਰ-ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਲਟੇ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਭਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰਾਖਸ਼ਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਯਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 36
यतिः प्रयत्नतः कुर्य्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये । संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्
ਯਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੇਸ-ਮੁੰਡਨ (ਖ਼ੌਰ) ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਤ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
इत्यैव मुनिशार्द्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः । क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਖ਼ੌਰ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Frequently Asked Questions
Subrahmaṇya teaches Vāmadeva the kṣaura-snāna-vidhi: a step-by-step Śaiva procedure combining shaving/tonsure with purificatory bathing, including guru permission, ācamana, cleansing of tools, mantra-empowerment, the act of shaving, and subsequent purity handling.
The rahasya is that purification is not merely hygienic: implements and substances become ritually ‘fit’ through mantra-saṃskāra. The repeated “śivaṃ śivam” and protective astra-mantra function as sacral authorization and energetic safeguarding, converting ordinary actions into Śaiva liturgy aligned with Śiva-tattva.
Rather than a narrative iconographic form, the chapter highlights Śiva’s presence as mantra and sanctifying principle—invoked through Śiva-nāma utterance and astra-mantra protection—showing a functional theology where Śiva operates as purifier, protector, and the ground of ritual efficacy.