Śiva-Śakti Tattva, Varṇa-Rahasya, and Mahāvākya-Bhāvanā (Interpretive Discipline)
ਅਧਿਆਇ 19 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤਵ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਮਹਾਵਾਕਾਂ ਵਰਗੇ ਏਕਤਾ-ਵਾਕਾਂ ਦੀ ‘ਭਾਵਨਾ’ (ਧਿਆਨਾਤਮਕ ਅਰਥ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਅਹੰ’ (ਮੈਂ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਾਚ੍ਯ ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਣ-ਰਹੱਸ ਵਿੱਚ ‘ਅਕਾਰ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ‘ਹਕਾਰ’ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਨਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਰਵਾਤਮਤਾ ਵਜੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸੋ’ਹਮ’ ਅਤੇ ‘ਸ ਤੱਤ੍ਵਮ ਅਸਿ’ ਵਰਗੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਵਿਆਕਰਣਿਕ ਤੇ ਅਰਥਕ ਅਨ੍ਵਯ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਲਿੰਗ-ਅਸੰਗਤਤਾ ਜਾਂ ਉਲਟ ਅਰਥ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦੀਖਿਆ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮ-ਪ੍ਰਦਾਨ, ਛਤਰ, ਪਾਦੁਕਾ ਆਦਿ ਸਨਮਾਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੈ ਉਹੀ ਓਥੇ ਹੈ’ ਜਿਹੀਆਂ ਸਮਤੁਲਤਾ-ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਰਬਤ੍ਰ ਅਭੇਦ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः । अहंपदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः
‘ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ’ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ‘ਅਹੰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ।
Verse 2
अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः । हकारो व्योमरूपः स्याच्छक्त्यात्मा संप्रकीर्तितः
‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਆਪ ਪਰਮਸ਼ਿਵ ਹੈ। ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਵ੍ਯੋਮ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः । ब्रह्मेति शिवशक्त्योस्तु सर्वात्मत्वमिति स्फुटम्
ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਸਦਾ ਅਟੁੱਟ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ।
Verse 4
पूर्वमेवोपदिष्टं तत्सोहमस्मीति भावयेत् । तत्त्वमित्यत्र तदिति सशब्दार्थः प्रबोधितः
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੋऽਹਮਸ੍ਮਿ’—“ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ”—ਇਹ ਭਾਵ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ‘ਤੱਤ੍ਵਮ੍’ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ‘ਤਤ੍’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
अन्यथा सोऽहमित्यत्र विपरीतार्थभावना । अहंशब्दस्तु पुरुषस्तदिति स्यान्नपुंसकम् । एवमन्योन्यवैरुध्यादन्वयो नभवेत्तयोः
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘ਸੋऽਹਮ’ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿੰਗ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ‘ਤਤ’ ਨਪੁੰਸਕਲਿੰਗ ਹੈ; ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਅਸੰਗਤਤਾ ਕਰਕੇ ਠੀਕ ਅਨ੍ਵਯ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
Verse 6
स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं चान्यथा भवेत् । स तत्त्वमसि इत्येवमुपदेशार्थभावना
ਜੇ ਇਸ ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਸ ਤੱਤ੍ਵਮਸਿ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ—“ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।”
Verse 7
अयमात्मेति वाक्ये च पुंरूपं पदयुग्मकम् । ईशेन रक्षणीयत्वादीशावस्यमिदं जगत्
‘ਅਯਮ ਆਤਮਾ’ ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਦ ਪੁਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਈਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਈਸ਼ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਅਤੇ ਈਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 8
प्रज्ञानात्मा यदेवेह तदमुत्रेति चिन्तयेत् । यः स एवेति विद्वद्भिस्सिद्धान्तिभिरिहोच्यते
ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਉਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ: “ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹੀ ਓਥੇ ਵੀ ਹੈ।” ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਾਧਕ ‘ਉਹੀ’ ਹੈ।
Verse 9
उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः । इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः
ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰਿਸਥਿਤ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਉੱਥੇ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਇੱਥੇ’ ਸਥਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹੀ ਭਾਵ ਹੈ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ।
Verse 10
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादपि । अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना
ਉਹ (ਸ਼ਿਵ) ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ-ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ‘ਫਲ’ ਬਾਰੇ ਧਾਰਣਾ ਤੱਕ ਦਾ ਉਲਟਾਪਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸਧਾਰਣ ਬੌਧਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
यथास्यात्तद्वदेवात्र वक्ष्यामि श्रूयतां मुने । अयथाविदिताछब्दो पूर्ववद्विदितादिति
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ; ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਬਦ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਬਦ ਮਾਨੋ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 12
प्रवृत्तिस्स्यात्तद्विदितात्तथैवाविदितात्परम् । अन्यदेव हि संसिद्ध्यै न भवेदिति निश्चितम्
ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਸੰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਅੰਤਿਮ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 13
एष त आत्मांतर्यामी योऽमृतश्च शिवस्स्वयम् । यश्चायम्पुरुषे शंभुर्यश्चादित्ये व्यवस्थितः
ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਅਮਰ, ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ। ਉਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਇਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 14
स चाऽसौ सेति पार्थक्यं नैकं सर्वं स ईरितः । सोपाधिद्वयमस्यार्थ उपचारात्तथोच्यते
“ਉਹ ਅਤੇ ਇਹ” ਵਾਲਾ ਜੋ ਭੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ; ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਦੋ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਥਨ ਉਪਚਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 15
तं शम्भुनाथं श्रुतयो वदन्ति हि हिरण्मयम् । हिरण्य बाहव इति सर्वांगस्यो पलक्षलम्
ਵੇਦ ਸ਼ੰਭੂਨਾਥ ਨੂੰ “ਹਿਰਣਮਯ”—ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਹਿਰਣ੍ਯ-ਬਾਹਵਃ” (ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਂਹਾਂ) ਇਹ ਉਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
अन्यथा तत्पतित्वं तु न भवेदिति यत्नतः । य एषोन्तरिति शंभुश्छान्दोग्ये श्रूयते शिवः
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ-ਪਤਿਤਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਛਾਂਦੋਗ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ “ਜੋ ਅੰਦਰ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਜਿਸ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 17
हिरण्यश्मश्रुवांस्तद्वद्धिरण्यमयकेशवान् । नखमारभ्य केशाग्रा सर्वत्रापि हिरण्मयः
ਉਸ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਵੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਨ। ਨਖਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹਿਰਣਮਯ—ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।
Verse 18
अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् । इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि श्रूयतामिदम्
“ਮੈਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਪਰਾਤ੍ਪਰ।” ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਭਾਵ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां योगपट्टविधिवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗਪੱਟ ਵਿਧੀ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 20
सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः । परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਆਤਮਾ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ: ਪਰ, ਅਪਰ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ।
Verse 21
रुद्रो ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रोक्ताः श्रुत्यैव नान्यथा । तेभ्यश्च परमो देवः परशब्देन बोधितः
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੀ—ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਰੁਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਆਖਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਦੇਵ ‘ਪਰ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
वेदशास्त्र गुरूणां च वाक्याभ्या सवशाच्छिशोः । पूर्णानन्दमयश्शंभुः प्रादुर्भूतो भवेद्धृदि
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
सर्वभूतस्थितश्शम्भुस्स एवाहं न संशयः । तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोस्म्यहमहं शिवः
ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਮੂਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
Verse 24
इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च । प्राणोस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਫਿਰ ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। “ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹਾਂ”—ਇਸ ਬਚਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਭ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ ਸਮਝੋ।
Verse 25
आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय । पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वशिवात्मनोः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵ ਕਰ ਕਿ “ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।” ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾਣ ਕਿ ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਆਤਮਾ-ਤੱਤ ਰਾਹੀਂ ਸਰਵਗ੍ਰਹਣ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਨ ਬੋਧ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
तत्त्वयोश्चास्म्यहं प्राणास्सर्वस्स्सर्वात्मको ह्यहम् । जीवस्य चान्तर्यामित्वाज्जीवोऽहं तस्य सर्वदा
ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜੀਵ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
यद्भूतं यच्च भव्यं यद्भविप्यत्सर्वमेव च । मन्मयत्वादहं सर्वः सर्वो वै रुद्र इत्यपि
ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—“ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ।”
Verse 28
श्रुतिराह मुने सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता । सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 29
स्वस्मात्परात्मविरहादद्वितीयोऽहमेव हि । सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्व्वमीरितः
ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ‘ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’—ਇਸ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ਦਾ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 30
पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि । पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः
ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਹਾਂ; ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਮੁਕਤ ਹਾਂ। ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
योऽसौ सर्वात्मकश्शम्भुस्सोऽहं स शिवोऽस्म्यहम् । इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेव शिवोदितः
ਜੋ ਸਰਵਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਸਭ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਾਮਦੇਵ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 32
इतीशश्रुतिवाक्याभ्यामुपदिष्टार्थमादरात् । साक्षाच्छिवैक्यदं पुंसां शिशोगुरुरुपादिशेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਐਕ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 33
आदाय शंखं साधारमस्त्रमन्त्रेण भस्मना । शोध्य तत्पुरतस्स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते
ਆਧਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਖ ਲੈ ਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਸਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਿਤ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਵੇਦੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਆਸਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ।
Verse 34
ओमित्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैरस्त्रं वस्त्रोपशोभितम् । वासितं जलमापूर्य सम्पूज्योमिति मन्त्रतः
“ਓਂ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਅਰਪੇ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਭਰ ਕੇ “ਓਂ” ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 35
सप्तधैवाभिमंत्र्याथ प्रणवेन पुनश्च तम् । यस्त्वन्तरं किंचिदस्ति कुरुते त्यतिभीतिभाक्
ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ “ਓਂ” ਨਾਲ ਮੁੜ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ। ਅੰਦਰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾ ਰੱਖੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਹਿਚਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਤਿ ਡਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 36
इत्याह श्रुतिसत्तत्त्वं दृढात्मा गतभीर्भव । इत्याभाष्य स्वयं शिष्यं देवं ध्यायन्समर्चयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਵੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 37
शिष्यासनं सम्प्रपूज्य षडुत्थापनमार्गतः । शिवासनं च संकल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत्
ਛਡੁਤ्थਾਪਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਸਨ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾਸਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਾਵਨ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 38
पञ्च ब्रह्माणि विन्यस्य शिरः पादावसानकम् । मुण्डवत्क्रकलाभेदैः प्रणवस्य कला अपि
ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਜੋੜਾਂ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਰਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 39
अष्टत्रिंशन्मंत्ररूपा श्शिष्यदेहेऽथ मस्तके । समावाह्य शिवं मुद्राः स्थापनीयाः प्रदर्शयेत्
ਆਚਾਰਯ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਅਠੱਤੀ ਮੰਤਰ-ਰੂਪ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ—ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 40
ततश्चाङ्गानि विन्यस्य सर्वज्ञानीत्यनुक्रमात् । कल्पयेदुपचारांश्च षोडशासनपूर्वकान्
ਫਿਰ “ਸਰਵਜ੍ਞਾਨੀ…” ਆਦਿ ਮੰਤਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰੇ।
Verse 41
पायसान्नञ्च नैवेद्यं समर्प्यो मग्निजायया । गण्डूषाचमनार्घ्यादि धूपदीपादिकं क्रमात्
ਫਿਰ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਾਇਸ-ਅੰਨ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗੰਡੂਸ਼-ਜਲ, ਆਚਮਨ-ਜਲ, ਅਰਘ੍ਯ, ਅਤੇ ਧੂਪ-ਦੀਪ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 42
नामाष्टकेन सम्पूज्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । जपेद्ब्रह्मविदाप्नोति भृगुर्वै वारुणिस्ततः
ਅੱਠ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦੀ ਅਵਸਥਾ (ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਪਦ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰੁਣੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਪਦ ਪਾਇਆ।
Verse 43
यो देवानामुपक्रम्यः यः परः स महेश्वरः । इत्यंतं तस्य पुरतः कह्लारादिविर्निताम्
“ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ্তুਤੀ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
Verse 44
आदाय मालामुत्थाय श्रीविरूपाक्ष निर्मिते । शास्त्रे पंचाशिके रूपे सिद्धिस्कन्धं जपेच्छनैः
ਮਾਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਰਚਿਤ ਪੰਜਾਹ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਸਿੱਧੀ-ਸਕੰਧ’ ਦਾ ਜਪ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
ख्यातिः पूर्णोहमित्यंतं सानुकूलेन चेतसा । देशिकस्तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे समर्पयेत्
ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕੰਠ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਅਹੰ ਪੂਰਣੋऽਸ੍ਮਿ’—ਇਹ ਪਰਮ ਅਨੁਭੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 46
तिलकं वन्दनेनाथ सर्वाङ्गालेपनं पुनः । स्वसम्प्रदायानुगुणं कारयेच्च यथाविधि
ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਤਿਲਕ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਪਨ ਕਰੇ—ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਵ ਸੰਪਰਦਾਇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ।
Verse 48
व्याख्यातत्वञ्च कर्म्मादिगुर्वासनपरिग्रहम् । अनुगृह्य गुरुस्तस्मै शिष्याय शिवरूपिणे
ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਾਰਥ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੁਰੂ-ਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ; ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 49
शिवोहमस्मीति सदा समाधिस्थो भवेति तम् । सम्प्रोच्याथ स्वयं तस्मै नमस्कारं समाचरेत्
ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ’ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹੇ; ਫਿਰ ਆਪ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 50
सम्प्रदायानुगुण्येन नमस्कुर्युस्तथापरे । शिष्यस्तदा समुत्थाय नमस्कुर्याद्गुरुन्तथा । गुरोरपि गुरुं तस्य शिष्यांश्च स्वगुरोरपि
ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉੱਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਹ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 51
एवं कृतनमस्कारं शिष्यन्दद्याद्गुरुः स्वयम् । सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ—ਜੋ ਸੁਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਨਿਵਾਂ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹੇ।
Verse 52
अद्यप्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव । परीक्ष्य वत्सरं शिष्यमंगीकुरु विधानतः
ਅੱਜ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹੋ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਰਖ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧਿਵਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 53
रागादिदोषान्संत्यज्य शिवध्यानपरो भव । सत्सम्प्रदायसंसिद्धैस्संगं कुरु न चेतरैः
ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ। ਸਤ੍-ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 54
अनभ्यर्च्य शिवं जातुमा भुंक्ष्वाप्राण संक्षयम् । गुरुभक्तिं समास्थाय सुखी भव सुखी भव
ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੀਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ—ਸੁਖੀ ਹੋ।
Verse 55
इति क्रमाद्गुरुवरो दयालुर्ज्ञानसागरः । सानुकूलेन चित्तेन समं शिष्यं समाचरेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਾਗਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਸਹਾਇਕ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਭਾਵ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤੇ ਤਾਲੀਮ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 56
तव स्नेहान्मयायं वै वामदेव मुनीश्वर । योगपट्टप्रकारस्ते प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵਾਮਦੇਵ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਯੋਗਪੱਟ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 57
इत्युक्त्वा षण्मुखस्तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम् । वक्तुमारभत प्रीत्या यतीनां कृपया शुभम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਛਣਮੁਖ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਨੇ ਯਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਿਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੌਰ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative ‘leela,’ the chapter advances a theological-interpretive argument: identity-formulas such as “so’ham” and “sa tattvam asi” must be contemplated with correct meaning and syntactic coherence; otherwise, the intended teaching of Śiva-Śakti all-selfhood (sarvātmatva) collapses into contradiction.
The rahasya lies in mapping phoneme and metaphysics: akāra functions as a symbol of Śiva as prakāśa (self-luminous consciousness), while hakāra is linked to vyoma-like expanse and Śakti-nature; their inseparability explains bliss (ānanda) and the Purāṇic framing of ‘Brahman’ as the unified Śiva-Śakti reality.
The chapter highlights Śiva as Parameśvara characterized by prakāśa (illumination) and as the referent of ‘aham’ (I), together with Śakti as the inseparable power-principle; the emphasis is doctrinal (Śiva-Śakti tattva) rather than on a named iconographic form (e.g., a specific mūrti or avatāra).