गुरुत्व-परम्परा-शौचविधि-प्रश्नः (Questions on Guruhood, Lineage, and Purificatory Discipline)
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ-ਢਾਂਚਾ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੌਨਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੂਤ ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ-ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ (ਸ਼ਣਮੁਖ) ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵੈਤ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਜ੍ਞਾਨ ਜਨਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਮਦੇਵ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਨਿਯਮਬੱਧ ਤਿਆਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂਤਵ’ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਖ਼ਸੌਰਕਰਮ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੌਚ-ਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਕ ਰੀਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸ਼ੈਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਆਧਾਰ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । श्रुत्वा वेदान्तसारं तद्रहस्यम्परमाद्भुतम् । किम्पृष्टवान्वामदेवो महेश्वरसुतं तदा
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਭੇਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ?
Verse 2
धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतस्सदा । यत्स्सम्बन्धात्कथोत्पन्ना दिव्या परमपावनी
ਧੰਨ ਹੈ ਯੋਗੀ ਵਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 3
इति श्रुत्वा मुनीनान्तद्वचनम्प्रेमगर्भितम् । सूतः प्राह प्रसन्नस्ताञ्छिवासक्तमना बुधः
ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸੂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
सूत उवाच । धन्या यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः । शृणुध्वम्मुनयस्सर्वे संवादं च तयोः पुनः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ; ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਹੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਓ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਫਿਰ ਸੁਣੋ।
Verse 5
श्रुत्वा महेशतनयवचनं द्वैतनाशकम् । अद्वैतज्ञानजनकं सन्तुष्टोऽभून्महान्मुनिः
ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ—ਜੋ ਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 6
नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् । पुनः पप्रच्छ तत्त्वं हि विनयेन महामुनिः
ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਤੱਤਵ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 7
वामदेव उवाच । भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे । गुरुत्वं कथमेतेषां यतीनाम्भावितात्मनाम्
ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਹੇ ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ! ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂਪਣ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 8
जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिस्सिध्यति यद्वशात् । पारम्पर्य्यं विना नैषा मुपदेशाधिकारिता
ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ, ਮੋਖ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 9
एवं च क्षौरकर्मांगं स्नानञ्च कथमीदृशम् । इति विज्ञापय स्वामिन्संशयं छेत्तुमर्हसि
“ਤਾਂ ਫਿਰ ਛੌਰਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ) ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਐਸਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ? ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟੋ।”
Verse 10
इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन् । शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੇ ਵਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 11
श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । योगपट्टम्प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते । तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्
ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਿਸ ਯੋਗਪੱਟ ਨਾਲ ਗੁਰੁਤਵ (ਗੁਰੁਭਾਵ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗੁਪਤ, ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 12
वैशाखे श्रावणेमासि तथाश्वयुजि कार्तिके । मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने
ਵੈਸਾਖ ਅਤੇ ਸ੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਜਾਂ ਮਾਘ ਵਿੱਚ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ—ਇਹ ਵਰਤ/ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 13
पंचम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः । लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा स्नात्वा नियतमानसः
ਪੰਚਮੀ ਜਾਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੰਯਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ (ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ) ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ।
Verse 14
पर्य्यंकशौचं कृत्वा तद्वाससांगं प्रमृज्य च । द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च
ਆਸਨ-ਸ਼ੈਯਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੰਗ ਪੋਂਛ ਕੇ, ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਦੋਗੁਣੀ ਡੋਰੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 15
क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य भस्म सद्यादिम न्त्रतः । धारयेद्धि समादाय समुद्धूलनमार्गतः
ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਸਮੁੱਧੂਲਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 16
गृहीतहस्तो गुरुणा सानुकूलेन वै मुने । सच्छिष्यः साञ्जलिस्स्वाभ्यां हस्ताभ्याम्प्राङ्मुखो यथा
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਰਹੇ।
Verse 17
तथोपवेष्टितस्तिष्ठेन्मंडपे समलंकृते । गुर्वासनवरे शुद्धे चैलाजिनकुशोत्तरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸੁਸਜਾਏ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਪੜਾ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛੇ ਹੋਣ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੈਠਾ ਰਹੇ।
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासपद्धतौ शिष्यकरणविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਨਿਆਸ-ਪੱਧਤੀ ਅਧੀਨ ‘ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਕਰਨ-ਵਿਧੀ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 19
साधारं शङ्खमपि च सम्पूज्य कुसुमादिभिः । निःक्षिपेद स्त्रवर्मभ्यां शोधितं तत्र सज्जलम्
ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੈਵ ਰੱਖਿਆ-ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਵਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਕਰਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ।
Verse 20
आपूर्य पूर्ववत्पूज्य षडंगोक्तक्रमेण च । प्रणवेन पुनस्तद्वै सप्तधैवाभिमन्त्रयेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਛਡੰਗ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮੁੜ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 21
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपौ प्रदर्श्य च । संरक्षास्त्रेण तं शंखं वर्मणाथावगुण्ठयेत्
ਗੰਧ-ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧੂਪ-ਦੀਪ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਰਕਸ਼ਾ-ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ।
Verse 22
धेनुशंखाख्यमुद्रे च दर्शयेदथ देशिकः । पुनस्स्वपुरतश्शंखं दक्षिणे देश उत्तमे
ਫਿਰ ਆਚਾਰਯ ਧੇਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿਖਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸ਼ੁਭ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਰੱਖੇ।
Verse 23
अवगुंठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः । धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक्तत्र प्रदर्शयेत्
ਅਵਗੁੰਠਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ (ਪੂਜ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪੇ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧੇਨੂ ਤੇ ਯੋਨੀ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਖਾਵੇ।
Verse 24
साधारं शोधितं शुद्धं घटन्तन्तुपरिष्कृतम् । धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्
ਉਚਿਤ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੋਧ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਘਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੰਤੂ (ਸੂਤਰ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਕਰੇ। ਧੂਪ ਦੇ ਕੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਭਰੇ।
Verse 25
पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च मृत्तिकाभिश्च पञ्चभिः । मिलितं च सुगन्धेन लेपयेत्तम्मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਛਾਲ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ (ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰੇ।
Verse 26
वस्त्राम्रदलदूर्वाग्रनारिकेलसुमैस्ततः । तं घटं वस्तुभिश्चान्यैस्संकुर्यात्समलंकृतम्
ਫਿਰ ਕਪੜੇ, ਆਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਦੂರ್ವਾ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਘੜੇ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗ ਪੂਜਨੀਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 27
विन्यसेत्पञ्चरत्नानि घटे तत्र मुनीश्वर । हिरण्यञ्चापि तेषां वाभावे भक्त्या प्रविन्यसेत्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਤਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੋਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 28
नीलाख्यरत्नं च तथा रत्ने माणिक्यहेमनी । प्रवालगोमेदके च पञ्चरत्नमिदं स्मृतम्
ਨੀਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਤਨ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਹੇਮ (ਸੋਨਾ), ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਲ ਤੇ ਗੋਮੇਦਕ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਚਰਤਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
नृम्लस्कमिति सम्प्रोच्य ग्लूमित्यन्ते ऽथ देशिकः । सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलः समर्चयेत्
‘ਨ੍ਰੁਮਲਸਕ’ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਗਲੂਮ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰਯ) ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 30
आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः । पञ्चावरणमार्गेण देवमावाह्य पूजयेत्
ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਚਾਵਰਣ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 31
निवेद्य पायसान्नञ्च तांबूलादि यथा पुरा । नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਯਸ-ਅੰਨ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤਾਂਬੂਲ ਆਦਿ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਟਕ-ਅਰਚਨਾ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰੇ।
Verse 32
प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् । सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ੧੦੮ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਜਪ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਵਰਮ (ਕਵਚ) ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 34
ततश्च देशिकस्तस्य दर्भैराच्छाद्य मस्तके । मण्डलस्थेशदिग्भागे चतुरस्रं प्रकल्पयेत्
ਤਦੋਂ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰਯ) ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਕੋਰ ਸਥਾਨ ਬਣਾਵੇ।
Verse 35
तदुपर्य्यासनं रम्यं कल्पयित्वा विधानतः । तत्र संस्थापयेच्छिष्यं शिशुं सानुकूलतः
ਉਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰ ਆਸਨ ਸਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬਿਠਾਵੇ।
Verse 36
ततः कुम्भं समुत्थाय स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । अभिषिंचेद्गुरुः शिष्यं प्रादक्षिण्येन मस्तके
ਫਿਰ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।
Verse 37
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य सप्तधा ब्रह्मभि स्ततः । पञ्चभिश्चाभिषेकान्ते शंखोदेनाभिवेष्टयेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੱਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰੇ। ਅਭਿਸੇਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਖ ਤੋਂ ਢਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੇ ਘੇਰ ਦੇਵੇ।
Verse 38
चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च । नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत्
ਫਿਰ ਮੰਗਲ ਦੀਵਾ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਅੰਗ ਪੂੰਝੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ ਦੋਰਕ (ਮੋਢੇ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਕੌਪੀਨ ਸਮੇਤ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ।
Verse 39
क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्मगुरुश्शिशुम् । हस्ताभ्यामवलंब्याथ हस्तौ मंडपमध्यतः
ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਪੂਜਯ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਮੰਡਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 40
तदंगेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः । आसने संप्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम्
ਗੁਰੂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਭਸਮ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈ। ਫਿਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਆਸਨ ਤੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
पूर्वाभिमुखमात्मीयतत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् । स्वसनस्थो गुरुर्ब्रूयादमलात्मा भवेति तम्
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕਹੇ—“ਤੂੰ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਬਣ।”
Verse 42
गुरुश्च परिपूर्णोऽस्मि शिव इत्यचलस्थितिः । समाधिमाचरेत्सम्यङ्मुहूर्त्तं गूढमानसः
“ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹਾਂ”—ਇਸ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਗੁਪਤ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਸਾਧਕ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਤੱਕ ਸਮ੍ਯਕ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 43
पश्चादुन्मील्य नयने सानुकूलेन चेतसा । सांजलिं संस्थितं शुद्धं पश्येच्छिष्यमनाकुलः
ਫਿਰ ਕਿਰਪਾਲੂ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨਿਰਵਿਘਨ ਮਨ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖੇ।
Verse 44
स्वहस्तम्भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके । दक्षश्रुतावुपदिशेद्धंसस्सोहमिति स्फुटम्
ਗੁਰੂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ “ਹੰਸਃ—ਸੋʼਹਮ” ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ।
Verse 45
तत्राद्याहंपदस्यार्थः शक्तयात्मा स शिवस्स्वयम् । स एवाहं शिवोस्मीति स्वात्मानं संविभावय
ਇੱਥੇ ‘ਅਹੰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਵਰੂਪ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਉਂ ਧਿਆਓ—“ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।”
Verse 46
य इत्यणोरर्थतत्त्वमुपदिश्य ततो वदेत् । अवांतराणां वाक्यानामर्थतात्पर्यमादरात्
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਅਤੇ ਗੌਣ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਤਾਤਪਰਯ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵੇ।
Verse 47
वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन्सावधानमतिश्शृणु । तानि धारय चित्ते हि स ब्रूयादिति संस्फुटम्
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੁਹਰਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter treats the problem of spiritual authority: how a guru’s efficacy is established among renunciants, and why liberating instruction (upadeśa) is not considered fully valid or fruitful without paramparā—i.e., an authenticated chain of transmission that confers adhikāra and safeguards the teaching.
The implied rahasya is that non-dual realization is not framed as mere private speculation; it is a transmitted competence. Paramparā functions as a hermeneutic and disciplinary container that stabilizes meaning, method, and eligibility—so that ‘dvaita-nāśaka’ knowledge becomes transformative rather than conceptual.
Kārtikeya (Ṣaṇmukha), as Śiva’s son and a supreme instructor-figure, is foregrounded as the authoritative expounder of dvaita-dissolving knowledge. Shiva and Śivā are invoked as inner referents (smaraṇa) before teaching, signaling that instruction is anchored in the divine source rather than personal opinion.