Paramātma-Svarūpa-Nirṇaya: Strī–Puṃ–Napuṃsaka-Vicāra (Inquiry into the Supreme Self and Gendered Forms)
ਇਸ 16ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੇਦਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤਵ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਅਰਥ ‘ਪੀ’ ਕੇ ਵਾਮਦੇਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ–ਪੁੰ ਦਵੈਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ—ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁਰਖ, ਨਪੁੰਸਕ, ਮਿਸ਼੍ਰ, ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ? ਅਧਿਆਇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ, ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਮਨ-ਬੁੱਧੀ-ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਵਾਦਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵਾਦ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਦੇਹ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ/ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ‘ਸਰਬਾਤਮ-ਸੰਸਿੱਧ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रुत्वोपदिष्टं गुरुणा वेदार्थं मुनिपुंगवः । परमात्मनि संदिग्धं परिपप्रच्छ सादरम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਫਿਰ (ਗੁਰੂ ਨੂੰ) ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
Verse 2
वामदेव उवाच । ज्ञानशक्तिधर स्वामिन्परमानन्दविग्रह । प्रणवार्थामृतं पीतं श्रीमुखख्जात्परिस्रुतम्
ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਮੀ, ਹੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ! ਤੇਰੇ ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਿਤ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਅਰਥ-ਰੂਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ॥
Verse 3
दृढप्रज्ञश्च जातोऽस्मि संदेहो विगतो मम । किंचिदन्यन्महासेन पृच्छामि त्वां शृणु प्रभो
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਸੇਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਣੋ॥
Verse 4
सदाशिवादिकीटांतरूपस्य जगतः स्थितिः । स्त्रीपुंरूपेण सर्वत्र दृश्यते न हि संशयः
ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਕੀੜੇ ਤੱਕ, ਇਹ ਜਗਤ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਜੋੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ॥
Verse 5
एवं रूपस्य जगतः कारणं यत्सनातनम् । स्त्रीरूपं तत्किमाहोस्वित्पुरुषो वा नपुंसकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਮਈ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਤੱਤ ਹੈ—ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਮੰਨੀਏ, ਜਾਂ ਪੁਰਖ-ਰੂਪ, ਜਾਂ ਲਿੰਗਾਤੀਤ ਨਿਰਲਿੰਗ (ਨਪੁੰਸਕ) ਸਰੂਪ?
Verse 6
उत मिश्रं किमन्यद्वा न जातस्तत्र निर्णयः । बहुधा विवदन्तीह विद्वांसश्शास्त्रमोहिताः
ਜਾਂ ਉਹ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਮਤ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਦੇ ਹਨ।
Verse 7
जगत्सृष्टिविधायिन्यः श्रुतयो जगता सह । विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च न विदन्ति हि
ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਵੀ ਜਗਤ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ; ਵਿਸ਼ਣੂ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 8
यथैक्यभावं गच्छेयुरेतदन्यच्च वेदय । जानामीति करोमीति व्यवहारः प्रदृश्यते
ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਏਕਤਾ-ਭਾਵ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ‘ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ’ ‘ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
स हि सर्वात्मसंसिद्धो विवादो नात्र कस्यचित् । सर्वदेहेन्द्रियमनोबुध्यहंकारसंभवः
ਇਹ ਸੱਚ ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ (ਭੇਦ-ਭਾਵ) ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
Verse 10
आहोस्वि दात्मनोरूपं महानत्रापि संशयः । द्वयमेतद्धि सर्व्वेषां विवादास्पदमद्भुतम्
ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਸਭ ਲਈ ਅਦਭੁਤ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
उत्पाट्याज्ञानसंभूतं संशयाख्यं विषद्रुमम् । शिवाद्वैतमहाकल्पवृक्षभूमिर्यथाभवेत्
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ‘ਸੰਦੇਹ’ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼-ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ੍ਵ-ਰੂਪੀ ਮਹਾਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਰਵਰ ਧਰਤੀ ਬਣ ਸਕੋ।
Verse 12
चित्तं मम यथा देव बोध्योऽस्मि कृपया तव । कृपातस्तव देवेश दृढज्ञानी भवा म्यहम्
ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਬੋਧ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਂ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤੇਰੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।
Verse 14
सुब्रह्मण्य उवाच । एतदेव मुने गुह्यं शिवेन परिभाषितम् । अम्बायाः शृण्वतो देव्या वामदेव ममापि हि
ਸੁਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹੀ ਉਹ ਗੁਹ੍ਯ ਭੇਦ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਅੰਬਾ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਾਂ।
Verse 15
तस्याः स्तन्यं तदा पीत्वा संतृप्तोऽस्मि मुहुर्मुहुः । श्रुतवान्निश्चलं तद्वै निश्चितं मे विचारितम्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਅਡੋਲ ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਜੋਂ ਟਿਕ ਗਿਆ।
Verse 16
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवतत्त्ववर्णनन्नाम षोडशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ “ਸ਼ਿਵਤੱਤਵ-ਵਰਨਨ” ਨਾਮਕ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 17
कर्मास्ति तत्त्वादारभ्य शास्त्रवादस्सुविस्तरः । यथाविवेकं श्रोतव्यो ज्ञानिना ज्ञानदो मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਾਦ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 18
त्वयोपदिष्टा ये शिष्यास्तत्र को वा भवत्समः । कपिलादिषु शास्त्रेषु भ्रमंत्यद्यापि तेऽधमाः
ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨੀਚ ਅੱਜ ਵੀ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੁੜੇ ਹੋਏ।
Verse 19
ते शप्ता मुनिभिः षड्भिश्शिवनिन्दा पराः पुरा । न श्रोतव्या हि तद्वार्त्ता तेऽन्यथावादिनो यतः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਛੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਲਟੇ ਤੇ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਤ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
Verse 20
अनुमानप्रयोगस्याप्यवकाशो न विद्यते । पंचावयवयुक्तस्य स तु धूमस्य दर्शनात्
ਇੱਥੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਚਾਵਯਵ ਵਾਲੀ ਨਿਆਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
पर्व्वतस्याग्निमद्भावं वदंत्यत्रापि सुव्रत । प्रत्यक्षस्य प्रपंचस्य दर्शनालंबनं त्वतः
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਧਾਰ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ—ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 22
ज्ञातव्यः परमेशानः परमात्मा न संशयः । स्त्रीपुंरूपमयं विश्वं प्रत्यक्षेणैव दृश्यते
ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣੋ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਲੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 23
षट्कोशरूपः पिण्डो हि तत्र चाद्यत्रयम्भवेत् । मात्रंशजं पुनश्चान्यत्पित्रंशजमिति श्रुतिः
ਇਹ ਪਿੰਡ (ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ) ਸੱਚਮੁੱਚ ਛੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਮਾਤਾ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਿਤਾ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।
Verse 24
एवं सर्वशरीरेषु स्त्रीपुंभावविदो जनाः । परमात्मन्यपि मुने स्त्रीपुंभावं विदुर्बुधा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ—ਹੇ ਮੁਨੀ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਭਾਵ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
Verse 25
निवर्त्तनं जगत्त्वस्य चिच्छब्देन विधीयते । त्रिलिंगवर्त्ती सच्छब्दः पुरुषोत्र विधीयताम्
ਜਗਤ-ਭਾਵ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ‘ਚਿਤ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ‘ਸਤ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ (ਪਰਮਪੁਰਖ) ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 27
प्रकाशवाची स भवेत्सत्प्रकाश इति स्फुटम् । ज्ञानशब्दस्य पर्य्यायश्चिच्छब्दः स्त्रीत्वमागतः
ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਸਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਚਿਤ੍’ ਸ਼ਬਦ ‘ਗਿਆਨ’ ਦਾ ਪਰਿਆਯ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਹ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 28
प्रकाशश्चिच्च मिथुनं जगत्कारणतां गतम् । सच्चिदात्मन्यपि तथा जगत्कारणतां गतम्
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਿਤ੍—ਇਹ ਯੁਗਲ ਏਕਤਾ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤ੍-ਚਿਤ੍-ਸਵਰੂਪ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਗਤ-ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
एकत्रैव शिवश्शक्तिरिति भावो विधीयते । तैलवर्त्त्यादिमालिन्यात्प्रकाशस्यापि वर्त्तते
ਇਹ ਭਾਵ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੋ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਏਕਤ੍ਰ ਹਨ। ਪਰ ਤੇਲ, ਬੱਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ (ਨਿਰਵਿਘਨ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 30
मालिन्यमशिवत्वं च चिताग्न्यादिषु दृश्यते । एवं विवर्त्तकत्वेन शिवत्वं श्रुतिचोदितम्
ਚਿਤਾਗਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਿਵਤਾ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਵਰਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਵੇਦਵਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ।
Verse 31
जीवाश्रितायाश्चिच्छक्तेर्दौर्बल्यं विद्यते सदा । तन्निवृत्यर्थमेवात्र शक्तित्वं सार्वकालिकम्
ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਚਿੱਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੀਮਿਤਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਰਬਕਾਲਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 32
बलवाञ्छक्तिमांश्चेति व्यवहारः प्रदृश्यते । लोके वेदे च ससतं वामदेव महामुने
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਾਮਦੇਵ! ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਇਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ (ਪ੍ਰਭੂ) ਨੂੰ ‘ਬਲਵਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एवं शिवत्वं शक्तित्वं परमात्मनि दर्शितम् । शिवशक्त्योस्तु संयोगादानंदस्सततोदितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਤ੍ਵ ਦੋਵੇਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਸਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अतो मुने तमुद्दिश्य मुनयः क्षीणकल्मषाः । शिवे मनस्समाधाय प्राप्ताश्शिवमनामयम्
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਸੇ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਕਰਕੇ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 35
सर्वात्मत्वं तयोरेवं ब्रह्मेत्युपनिषत्सु च । गीयते ब्रह्मशब्देन बृंहिधात्वर्थगोचरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਆਤਮਤਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ “ਬ੍ਰਹਮ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ “ਬ੍ਰਹਮ” ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਿੰਹ ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ—ਵਿਸਤਾਰ, ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਮਹੱਤਾ—ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
बृंहणत्वं बृहत्त्वं च शंभ्वाख्यविग्रहे । पंचब्रह्ममये विश्वप्रतीतिर्ब्रह्म शब्दिता
ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਮਕ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਮਈ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, “ਬ੍ਰਹਮ” ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 37
प्रतिलोमात्मके हंसे वक्ष्यामि प्रणवोद्भवम् । तव स्नेहाद्वामदेव सावधानतया शृणु
ਹੇ ਵਾਮਦੇਵ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੰਸ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ—ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਸਮੇਤ—ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 38
व्यंजनस्य सकारस्य हकारस्य च वर्जनात् । ओमित्येव भवेत्स्थूलो वाचकः परमात्मनः
ਵਿਆੰਜਨ ਤੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸ’ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਹਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ‘ਓਂ’ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਓਂ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਥੂਲ (ਪ੍ਰਗਟ) ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਉਚਾਰਿਆ ਨਾਮ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 39
महामन्त्रस्स विज्ञेयो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । तत्र सूक्ष्मो महामन्त्रस्तदुद्धारं वदामि ते
ਇਹ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਨਿਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਨਿਆਸ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
आद्ये त्रिपंचरूपे च स्वरे षोडशके त्रिषु । महामन्त्रो भवेदादौ स सकारो भवेद्यदा
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ—ਤ੍ਰਿ-ਪੰਚ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸ’ਕਾਰ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹੀ ਆਦਿ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 41
हंसस्य प्रतिलोमः स्यात्सकारार्थश्शिवः स्मृतः । शक्त्यात्मको महामन्त्रवाच्यः स्यादिति निर्णयः
‘ਹੰਸ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ‘ਸ-ਹ’ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਸ’ਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਿਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹ’ਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਸ-ਹ’ ਹੀ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵਾਚ੍ਯ—ਇਹ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।
Verse 42
गुरूपदेश काले तु सोहंशक्त्यात्मकश्शिवः । इति जीवपरो भूयान्महामन्त्रस्तदा पशुः
ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੇਲੇ ‘ਸੋ’ਹਮ’ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਜੀਵ ਲਈ ਪਰਮ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
शक्त्यात्मकश्शिवांशश्च शिवैक्याच्छिवसाम्यभाक् । प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्ये तु प्रज्ञानार्थः प्रदृश्यते
ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ’ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨ’ ਦਾ ਭਾਵ ਉਹੀ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ—ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ—ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 44
प्रज्ञानशब्दश्चैतन्यपर्य्यायस्स्यान्न संशयः । चैतन्यमात्मेति मुने शिवसूत्रं प्रवर्त्तितम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਚੈਤਨ੍ਯ’ ਦਾ ਪਰ੍ਯਾਯ ਹੈ। ‘ਚੈਤਨ੍ਯ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ’—ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਿਵਸੂਤਰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
चैतन्यमिति विश्वस्य सर्वज्ञानक्रियात्मकम् । स्वातन्त्र्यं तत्स्वभावो यः स आत्मा परिकीर्त्तितः
ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਚੈਤਨ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਸ੍ਵਾਤੰਤ੍ਰ੍ਯ (ਪਰਮ ਆਜ਼ਾਦੀ) ਹੈ—ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 46
इत्यादिशिवसूत्राणां वार्तिकं कथितं मया । ज्ञानं बंध इतीदं तु द्वितीयं सूत्रमीशितुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵਸੂਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ੍ਤਿਕ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ‘ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ’—ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੂਤਰ ਹੈ।
Verse 47
ज्ञानमित्यात्मनस्तस्य किंचिज्ज्ञानक्रियात्मकम् । इत्याहाद्यपदेनेशः पशुवर्गस्य लक्षणम्
ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦ “ਜ੍ਞਾਨਮ੍” ਨਾਲ ਈਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਵਰਗ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 48
एतद्द्वयं पराशक्तेः प्रथमं स्पंदतां गतम् । एतामेव परां शक्तिं श्वेताश्वतरशाखिनः
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤੱਤ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਪਹਿਲਾ ਸਪੰਦਨ ਹਨ; ਉਸੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेत्यस्तुवन्मुदा । ज्ञानक्रियेच्छारूपं हि शंभोर्दृष्टित्रयं विदुः
ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸਵਭਾਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨ, ਬਲ ਅਤੇ ਕਰਿਆ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗਿਆਨ, ਕਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 50
एतन्मनोमध्यगं सदिन्द्रियज्ञानगोचरम् । अनुप्रविश्य जानाति करोति च पशुः सदा
ਮਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੋਚਰ ਇਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ‘ਪਸ਼ੂ’ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਦਾ ਵੀ ਹੈ।
Verse 51
तस्मादात्मन एवेदं रूपमित्येव निश्चितम् । प्रपंचार्थं प्रवक्ष्यामि प्रणवै क्यप्रदर्शनम्
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਏਕਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 52
ओंमितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी । तस्माद्वेतीत्युपक्रम्य जगत्सृष्टिः प्रक्रीर्तिता
ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—“ਓਂ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।” ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਆਦਿ ਤੱਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
तस्याः श्रुतेस्तु तात्पर्यं वक्ष्यामि श्रूयतामिदम् । तव स्नेहाद्वामदेव विवेकार्थविजृंभितम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਤਾਤਪਰਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ। ਹੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਵੇਕ-ਬੋਧ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 54
शिवशक्तिसमायोगः परमात्मेति निश्चितम् । पराशक्तेस्तु संजाता चिच्छक्तिस्तु तदुद्भवा
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸਮਯੋਗ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਚਿਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
आनन्दशक्तिस्तज्जास्यादिच्छाशक्तिस्तदुद्भवा । ज्ञानशक्तिस्ततो जाता क्रियाश क्तिस्तु पंचमी । एताभ्य एव संजाता निवृत्त्याद्याः कला मुने
ਫਿਰ ਆਨੰਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 56
चिदानन्दसमुत्पन्नौ नादबिन्दू प्रकीर्त्तितौ । इच्छाशक्तेर्मकारस्तु ज्ञानशक्तेस्तु पंचमः
ਚਿਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੋ ਤੱਤ ‘ਨਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਬਿੰਦੂ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮ’ਕਾਰ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਰਣ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ।
Verse 57
स्वरः क्रियाशक्तिजातो ह्यकारस्तु मुनीश्वर । इत्युक्ता प्रणवोत्पत्तिः पंचब्रह्मोद्भवं शृणु
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੁਰ ‘ਅ’ਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਹੀ ਗਈ; ਹੁਣ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਸੁਣੋ।
Verse 58
शिवादीशान उत्पन्नस्ततस्तत्पुरुषोद्भवः । ततोऽघोरस्ततो वामस्सद्योजातोद्भवस्ततः
ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਅਘੋਰ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਵਾਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਜਨਮੇ।
Verse 59
एतस्मान्मातृकादष्टत्रिंशन्मातृसमुद्भ वः । ईशानाच्छान्त्यतीताख्या कला जाताथ पूरुषात् । उत्पद्यते शान्तिकला विद्याऽघोरसमुद्भवा
ਇਸ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਮਾਤ੍ਰੀ-ਸਮੁਦਭਵ ਅਠੱਤੀ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ‘ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਲਾ, ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਲਾ; ਅਤੇ ਅਘੋਰ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 60
प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च वाम सद्योद्भवे मते । ईशाच्चिच्छक्तिमुखतो विभोर्मिथुनपञ्चकम्
ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਮ ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਹਨ। ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਚਿਤ੍-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖਦਿਆਂ—ਵਿਭੂ ਦੇ ਪੰਜ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਗਲ ਤੱਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 61
अनुग्रहादिकृत्यानां हेतुः पञ्चकमिष्यते । तद्विद्भिर्मुनिभिः प्राज्ञैर्वरतत्त्वप्रदर्शिभिः
ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਪੰਜ ਹੇਤੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਰ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 62
वाच्यवाचकसम्बन्धान्मिथुनत्वमुपेयुषि । कलावर्णस्वरूपेऽस्मिन्पञ्चके भूतपञ्चकम्
ਵਾਚ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਚਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਯੁਗਲ-ਏਕਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਲਾ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰੂਪ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪੰਚਕ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਪੰਚਕ ਵੀ ਪੰਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
Verse 63
वियदादि क्रमादासीदुत्पन्नम्मुनिपुङ्गव । आद्यं मिथुनमारभ्य पञ्चमं यन्मयं विदुः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਆਦਿ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਵਾਂ ਤੱਤ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 64
शब्दैकगुण आकाशः शब्दस्पर्शगुणो मरुत् । शब्दस्पर्शरूपगुणप्रधानो वह्निरुच्यते
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੋ ਗੁਣ ਹਨ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼-ਰੂਪ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
शब्दस्पर्शरूपरसगुणकं सलिलं स्मृतम् । शब्द्स्पर्शरूपरसगन्धाढ्या पृथिवी स्मृता
ਜਲ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 66
व्यापकत्वञ्च भूतानामिदमेव प्रकीर्तितम् । व्याप्यत्वं वैपरीत्येन गन्धादिक्रमतो भवेत्
ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕਤਵ ਇਉਂ ਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਪ੍ਯਤਵ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ—ਗੰਧ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ—ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 67
भूतपञ्चकरूपोऽयम्प्रपञ्चः परिकीर्त्यते । विराट् सर्वसमष्ट्यात्मा ब्रह्माण्डमिति च स्फुटम्
ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਪੰਚ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਸਮਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਆਤਮਾ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਸਪਸ਼ਟ ਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 68
पृथिवीतत्त्वमारभ्य शिवतत्त्वावधि क्रमात् । निलीय तत्त्वसंदोहे जीव एव विलीयते
ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਤੱਕ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਵ ਆਪ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 69
संशक्तिकः पुनस्सृष्टौ शक्तिद्वारा विनिर्गतः । स्थूलप्रपञ्चरूपेण तिष्ठत्याप्रलयं सुखम्
ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ‘ਸੰਸ਼ਕਤਿਕ’ ਤੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
निजेच्छया जगत्सृष्टमुद्युक्तस्य महेशितुः । प्रथमो यः परिस्पन्दश्शिव तत्त्वन्तदुच्यते
ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਸਪੰਦਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
एषैवेच्छाशक्तितत्वं सर्वकृत्यानुवर्तनात् । ज्ञानक्रियाशक्तियुग्मे ज्ञानाधिक्ये सदाशिवः
ਇਹੀ ‘ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤਵ’ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਯੁਗਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਸਦਾਸ਼ਿਵ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 72
महेश्वरं क्रियोद्रेके तत्त्वं विद्धि मुनीश्वर । ज्ञानक्रियाशक्तिसाम्यं शुद्धविद्यात्मकं मतम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਜਿਸ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਤੱਤਵ’ ਜਾਣੋ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਉਹ ‘ਸ਼ੁੱਧਵਿਦਿਆ’ ਸਰੂਪ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 73
स्वाङ्गरूपेषु भावेषु मायातत्त्वविभेदधीः । शिवो यदा निजं रूपं परमैश्वर्य्यपूर्वकम्
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ-ਰੂਪ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਮਾਇਆ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
निगृह्य माययाशेषपदार्थग्राहको भवेत् । तदा पुरुष इत्याख्या तत्सृष्ट्वेत्यभवच्छ्रुतिः
ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਨਿਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਾਹਕ‑ਅਨੁਭੋਗਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਉਹ ਰਚ ਕੇ…’ ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ‑ਵਚਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 75
अयमेव हि संसारी मायया मोहितः पशुः । शिवज्ञानविहीनो हि नानाकर्मविमूढधीः
ਇਹੀ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ‑ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 76
शिवादभिन्नं न जगदात्मानं भिन्नमित्यपि । जानतोऽस्य पशोरेव मोहो भवति न प्रभो
ਜਗਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ‘ਭਿੰਨ ਹੈ’ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਹ ਕੇਵਲ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 77
यथैन्द्रजालिकस्यापि योगिनो न भवेद्भ्रमः । गुरुणा ज्ञापितैश्वर्यश्शिवो भवति चिद्धनः
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰਜਾਲੀ ਦੇ ਮਾਇਆ‑ਕੌਸ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਵੀ ਭ੍ਰਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਬੋਧ ਕਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਚਿੱਤ‑ਧਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼‑ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 78
सर्वकर्तृत्वरूपा च सर्वजत्वस्वरूपिणी । पूर्णत्वरूपान्नित्यत्वव्यापकत्व स्वरूपिणी
ਉਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਵਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਦਾ ਵੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਆਪ ਹੈ—ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿੱਤ—ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 79
शिवस्य शक्तयः पञ्च संकुचदूपभास्कराः
ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਕਦੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਤੇ ਕਦੇ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਲਯ ਦੀ ਲੀਲਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਸਵਾਮਿਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 80
अपि संकोचरूपेण विभांत्य इति नित्यशः । पशोः कलाख्य विद्येति रागकालौ नियत्यपि । तत्त्वपञ्चकरूपेण भवत्यत्र कलेति सा
ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਕੋਚ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਝੇ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਕਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ, ਕਾਲ ਤੇ ਨਿਯਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਕਲਾ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 81
किंचित्कर्तृत्त्त्वहेतुस्स्यात्किंचित्तत्त्वैकसाधनम् । सा तु विद्या भवेद्रागो विषयेष्वनुरंजकः
ਕੁਝ (ਗਿਆਨ) ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ-ਭਾਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਤੱਤ੍ਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਗ ਉਹ ਆਸਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 82
कालो हि भावभावानां भासानां भासनात्मकः । क्रमावच्छेदको भूत्वा भूतादिरिति कथ्यते
ਕਾਲ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਆਭਾਸਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਵਚ੍ਛੇਦਕ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ‘ਭੂਤਾਦਿ’—ਪ੍ਰਗਟ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦਾ ਆਰੰਭ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 83
इदन्तु मम कर्तव्यमिदन्नेति नियामिका । नियतिस्स्याद्विभोश्शक्तिस्तदाक्षेपात्पतेत्पशुः
“ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਨਿਯਤੀ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਤੀ ਵਿਭੂ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਆਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਸੀਮਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 84
एतत्पंचकमेवास्य स्वरूपा वारकत्वतः । पञ्चकञ्चुकमाख्यातमन्तरंगं च साधनम्
ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਮੂਹ, ਉਸ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਕਰਕੇ ‘ਪੰਚਕੰਚੁਕ’—ਪੰਜ ਆਵਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰੰਗ ਸਾਧਨ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 93
सूत उवाच । श्रुत्वैवं मुनिना पृष्टं वचो वेदान्तनिर्वृतम् । रहस्यं प्रभुराहेदं किंचित्प्रहसिताननः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਦਾਂਤਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੇ ਮੁਖ ਨਾਲ ਇਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਖਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a theological argument framed as Vāmadeva’s question: since the cosmos appears everywhere in strī/puṃ forms, what is the eternal cause—female, male, neuter, mixed, or transcendent? The argument moves toward locating ‘debate’ in the psycho-physical complex (senses–mind–intellect–ego) rather than in the Self’s nature.
Praṇava (oṃ) is treated as ‘amṛta’—a condensed symbol of ultimate meaning received through guru-transmission. The strī/puṃ polarity functions as a symbol of manifest differentiation, while the critique of ‘I know/I do’ discourse indicates the esoteric move from conventional identity (ahaṃkāra-based agency) to recognition of the all-pervading Self (sarvātman).
The sampled portion foregrounds Sadāśiva as the upper bound of the manifest spectrum (‘from Sadāśiva to insects’) rather than a narrative avatāra. The emphasis is on Shiva as Paramātman and the principle by which forms (including gendered forms) are intelligible, implying Śakti’s role without centering a single iconographic form of Gaurī in the cited verses.