सृष्टिपद्धतिवर्णनम् (Exposition of the Supreme Method of Creation and the Tirodhāna-Cakra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪੱਧਤੀ’ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਰੋਧਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ‘ਚਕ੍ਰ’ ਵਜੋਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਇੱਕ ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਦੂਜਾ ਬੱਝੇ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਲਈ ਦੇਹ-ਸੀਮਾ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਤਿਰੋਧਾਨ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਮ੍ਯ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੁਗ੍ਰਹਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ’ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ, ਨਿਰਾਮਯ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਤੱਤ੍ਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿਰੋਧਾਨ-ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਮਹੇਸ਼-ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਆਦਿ ਪੜਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततः परं प्रवक्ष्यामि सृष्टिपद्धतिमुत्तमाम् । सदाशिवान्महेशादिचतुष्कस्य वरानने
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਚੌਕੜਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
सदाशिवस्समष्टिस्स्यादाकाशधिपतिः प्रभुः । अस्यैव व्यष्टितापन्नम्महेशादिचतुष्टयम्
ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਸਰੂਪ ਹਨ—ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਅਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਚੌਕੜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
सदाशिवसहस्रांशान्महेशस्य समुद्भवः । पुरुषाननरूपत्वाद्वायोरधिपतिश्च सः
ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ਾਨਨ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਯੂ-ਤੱਤ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਹੈ।
Verse 4
मायाशक्तियुतो वामे सकलश्च क्रियाधिकः । अस्यैव व्यष्टिरूपं स्यादीश्वरादिचतुष्टयम्
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਕਲ (ਵਿਆਕਤ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤੱਤ ਦਾ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਹੈ।
Verse 5
ईशो विश्वेश्वरः पश्चात्परमेशस्ततः परम् । सर्वेश्वर इतीदन्तु तिरोधाचक्रमुत्तमम्
ਉਹ ‘ਈਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ’; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪਰਮੇਸ਼’; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ’। ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਮ ਪਰਮ ‘ਤਿਰੋਧਾਨ-ਚੱਕਰ’—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਵਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ—ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
Verse 6
तिरोभावो द्विधा भिन्न एको रुद्रादिगोचरः । अन्यश्च देहभावेन पशुवर्गस्य सन्ततेः
ਤਿਰੋਭਾਵ (ਆਵਰਨ) ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਗੋਚਰ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਦੇਹ-ਭਾਵ (ਸ਼ਰੀਰ-ਅਭਿਮਾਨ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂ-ਵਰਗ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
भोगानुरंजनपरः कर्मसाम्यक्षणावधि । कर्मसाम्ये स एकः स्यादनुग्रहमयो विभुः
ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮ੍ਯ ਹੋਣ ਦੇ ਪਲ ਤੱਕ ਹੀ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਸਾਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹੀ ਇਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਮਯ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तत्र सर्वेश्वरा यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मात्मकाः साक्षान्निर्विकल्पा निरामयाः
ਉੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਆਖ ਕੇ ਕੀਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ—ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਤੇ ਨਿਰਾਮਯ।
Verse 9
तिरोभावात्मकं चक्रं भवेच्छान्तिकलामयम् । महेश्वराधिष्ठितं च पदमेतदनुत्तमम्
ਤਿਰੋਭਾਵ-ਸਰੂਪ ਚੱਕਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਲਾ-ਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਪਦ ਆਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 10
एतदेव पदं प्राप्यं महेशपदसेविनाम् । माहेश्वराणां सालोक्यक्रमादेव विमुक्तिदम्
ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਪਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 11
महेश्वरसहस्रांशाद्रुद्रमूर्तिरजायत । अघोरवदनाकारस्तेजस्तत्त्वाधिपश्च सः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਅਘੋਰ ਮੁਖ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤੇਜਸ ਤੱਤ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸਨ।
Verse 12
गौरीशक्तियुतो वामे सर्व्वसंहारकृत्प्रभुः । अस्यैव व्यष्टिरूपं स्याच्छिवाद्यथ चतुष्टयम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਗੌਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਰਾਜ ਹੈ। ਉਸੇ ਪਰਮ ਦਾ ਵਿਅਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ‘ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਚਤੁਸ਼ਟਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
शिवो हरो मृडभवौ विदितं चक्रमद्भुतम् । संहाराख्यं महादिव्यं परमं हि मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ—ਹਰ, ਮ੍ਰਿਡ, ਸ਼ੁਭਭਵ—ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸੰਹਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ, ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 14
स संहारस्त्रिधा प्रोक्तो बुधैर्नित्यादिभेदतः । नित्यो जीवसुषुप्त्याख्यो विधेर्नैमित्तिकः स्मृतः
ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਤ੍ਯ ਸੰਹਾਰ ਜੀਵ ਦੀ ‘ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ’ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਸੰਹਾਰ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायामुपासनामूर्त्तिवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਉਪਾਸਨਾ-ਮੂਰਤੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 16
विश्रांत्यर्थं मुनिश्रेष्ठ कर्मणां पाकहेतवे । संहारः कल्पितस्त्रेधा रुद्रेणामिततेजसा
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੱਕੇ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸੰਹਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰਚਿਆ।
Verse 17
रुद्रस्यैव तु कृत्यानां त्रयमेतदुदाहृतम् । संहृतवपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः
ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤ੍ਰੈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਵਿਭੂ, ਸੰਹਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਰਤੱਬ ਉਸਦੇ ਹੀ ਹਨ।
Verse 18
मुने तत्र भवाद्यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपाश्च लोकानुग्रहकारकाः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 19
संहाराख्यमिदं चक्रं विद्यारूपकलामयम् । अधिष्ठितं च रुद्रेण पदमेतन्निरामयम्
ਇਹ ‘ਸੰਹਾਰ’ ਨਾਮਕ ਚੱਕਰ ਵਿਦਿਆ-ਰੂਪ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਦ ਨਿਰਾਮਯ, ਸਭ ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 20
एतदेव पदं प्राप्यं रुद्राराधनकांक्षिणाम् । रुद्राणां तद्धि सालोक्यक्रमात्सायुज्यदम्मुने
ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪਰਮ ਪਦ ਇਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਰੁਦ੍ਰ-ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ (ਸਾਲੋਕ੍ਯ) ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ (ਸਾਯੁਜ੍ਯ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਸਿੱਧੀ ਹੈ।
Verse 21
रुद्रमूर्त्तेस्सहस्रांशाद्विष्णोश्चैवाभवज्जनिः । स वामदेवचक्रात्मा वारितत्त्वैकनायकः
ਰੁਦ੍ਰ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਾਮਦੇਵ-ਚੱਕਰ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ-ਤੱਤ ਦਾ ਇਕੋ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।
Verse 22
रमाशाक्तियुतो वामे सर्व्वरक्षाकरो महान् । चतुर्भुजोऽरविंदाक्षः श्यामश्शंखादिचिह्नभृत्
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 23
अस्यैव वासुदेवादिचतुष्कं व्यष्टितां गतम् । उपासनरतानां वै वैष्णवानां विमुक्तिदम्
ਇਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਚਤੁਰ-ਵਿਊਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
वासुदेवोऽनिरुद्धश्च ततस्संकर्षणः परः । प्रद्युम्नश्चेति विख्यातं स्थितिचक्रमनुत्तमम्
ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਫਿਰ ਪਰਮ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁੱਤਮ ‘ਸਥਿਤੀ-ਚੱਕਰ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਾਲਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਤਾਂ ਸਭ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ।
Verse 25
स्थितिस्सृष्टस्य जगतस्तत्कर्त्रा सह पालनम् । आरब्धकर्मभोगान्तं जीवानां फलभोगिनाम्
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਗਤ ਦੀ ‘ਸਥਿਤੀ’ ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਪਾਲਣ। ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਰਬਧ ਕਰਮ ਦੇ ਭੋਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
Verse 26
विष्णोरेवेदमाख्यातं कृत्यं रक्षाविधायिनः । स्थितावपि तु सृष्ट्यादि कृत्यानां पंचकं विभोः
ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਲਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਭੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹਨ।
Verse 27
तत्र प्रद्युम्नमुख्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः । निर्विकल्पा निरातंका मुक्तानंदकरास्सदा
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਕਲਪ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਭੈ, ਅਤੇ ਨਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 28
स्थितिचक्रमिदं ब्रह्मन्प्रतिष्ठारूपमुत्तमम् । जनार्दनाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ-ਚੱਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
एवदेव पदं प्राप्यं विष्णुपादाब्जसेविनाम् । वैष्णवानां चक्रमिदं सालोक्यादिपदप्रदम्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਚੱਕਰ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 30
विष्णोरेव सहस्रांशात्संबभूव पितामहः । सद्योजातमुखात्मा यः पृथिवीतत्त्वनायकः
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੀ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ ਤੋਂ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਨਾਇਕ (ਅਧਿਪਤੀ) ਹਨ।
Verse 31
वाग्देवीसहितो वामे सृष्टिकर्त्ता जगत्प्रभुः । चतुर्मुखो रक्तवर्णो रजोरूपस्वरूपवान्
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਗ੍ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ—ਚਤੁਰਮੁਖ, ਲਾਲ ਵਰਣ, ਰਜੋਗੁਣ-ਸਰੂਪ।
Verse 32
हिण्यगर्भाद्यस्यैव व्यष्टिरूपं चतुष्टयम् । हिरण्यगर्भोथ विराट् पुरुषः काल एव च
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਫਿਰ ਵਿਰਾਟ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ)।
Verse 33
सृष्टि चक्रमिदं ब्रह्म पुत्रादिऋषिसेवितम् । सर्व्वकामार्थदं ब्रह्मन्परिवारसुखप्रदम्
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਪਰਿਵਾਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 34
सृष्टिस्तु संहृतस्यास्य जीवस्य प्रकृतौ बहिः । आनीय कर्मभोगार्थ साधनांगफलैस्सह
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਸੰਹ੍ਰਿਤ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗ ਸਕੇ।
Verse 35
संयोजनमितीदं तु कृत्यं पैतामहं विदुः । जगत्सृष्टिक्रियाविज्ञा यावद्व्यूहं सुखावहम्
ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ‘ਸੰਯੋਜਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਊਹ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 36
जगत्सृष्टावपि मुने कृत्यानां च पंचकं विभोः । अस्ति कालोदयस्तत्र देवताः परिकीर्त्तिताः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਪੰਜਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਾਲ ਦਾ ਉਦਯ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ॥
Verse 37
निवृत्तिरूपमाख्यातं सृष्टिचक्रमिदं बुधैः । पितामहाधिष्ठितं च पदमेतद्धि शोभनम्
ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਪਰਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੋਭਨ ਪਦ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਵੀ ਹੈ॥
Verse 38
एतदेव प्रदं प्राप्यं ब्रह्मार्पितधियां नृणाम् । पैतामहानामेतद्धि सालोक्या दिविमुक्तिदम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਪਰਮ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अस्मिन्नपि चतुष्के तु चक्राणां प्रणवो भवेत् । महेशादिक्रमादेव गौण्या वृत्त्या स वाचकः
ਇਸ ਚਤੁਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਵਾਚਕ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਗੌਣ (ਲਾਖਣਿਕ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੂਚਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 40
इदं खलु जगच्चक्रं श्रुतिविश्रुतवैभवम् । पञ्चारं चक्रमिति ह स्तौति श्रुतिरिदम्मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੈਭਵ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਪ ਇਸ ਨੂੰ “ਪੰਜ-ਆਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 41
एकमेव जगच्चक्रं शम्भोश्शक्तिविजृंभितम् । सृष्ट्यादिपंचांवयवं पंचारमिति कथ्यते
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੰਚਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अलातचक्रभ्रमिवदविच्छिन्नलयोदयम् । परितो वर्तते यस्मात्तस्माच्चक्रमितीरितम्
ਅਲਾਤ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਲਯ ਅਤੇ ਉਦਯ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚੱਕਰ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 43
सृष्ट्यादिपृथुसृष्टित्वात्पृथुत्वेनोपदृश्यते । हिरण्मयस्य देवस्य शम्भोरमिततेजसः
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਿਸਤਾਰਵਾਨ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੁਵਰਨਮਯ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸ਼ੰਭੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
शक्तिकार्यमिदं चक्रं हिरण्यज्योतिराश्रितम् । सलिलेनावृतमिदं सलिलं वह्निनावृतम्
ਇਹ ਚੱਕਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਜਲ ਅੱਗ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 45
आवृतो वायुना वह्निराकाशेनावृतं महत् । भूतादिना तथाकाशो भूतादिर्महतावृतः
ਅੱਗ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੈ; ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਭੂਤਾਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਮਹੱਤੱਤਵ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ—ਇਉਂ ਤੱਤ ਪਰਸਪਰ ਆਵਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
अव्यक्तेनावृतस्तद्वन्महानित्येवमास्तिकैः । ब्रह्माण्डमिति संप्रोक्तमाचार्य्यैर्मुनिसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਸਤਿਕ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਡ—ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 47
उक्तानि सप्तावरणान्यस्य विश्वस्य गुप्तये । चक्राद्दशगुणाधिक्यं सलिलस्य विधीयते
ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੱਤ ਆਵਰਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਲ-ਆਵਰਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
उपर्युपरि चान्योन्यमेवं दशगुणाधिकम् । ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं तद्द्विजैर्मुनिनायक
ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਉੱਪਰ, ਹਰ ਅਗਲਾ ਲੋਕ ਹੇਠਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਨਾਇਕ, ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ “ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ” ਜਾਣੋ—ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਹੈ।
Verse 49
इममर्थमुरीकृत्य चक्रसामीप्यवर्त्तनात् । सलिलस्य च तन्मध्ये इति प्राह श्रुतिस्स्वयम्
ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਪ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਚੱਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਕਰਕੇ (ਸੂਖਮ ਤੱਤ) ‘ਉਸੇ ਜਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ’ ਵੱਸਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
अनुग्रहतिरोभावसंहृतिस्थितिसृष्टिभिः । करोत्यविरतं लीलामेकश्शक्तियुतश्शिवः
ਆਪਣੀ ਇਕ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ, ਸੰਹਾਰ, ਤਿਰੋਭਾਵ (ਆਵਰਨ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰੰਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
बहुनेह किमुक्तेन मुने सारं वदामि ते । शिव एवेदमखिलं शक्तिमानिति निश्चितम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ; ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਿੱਧ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It systematizes creation and divine governance by mapping Sadāśiva as the collective principle and presenting tetrads (catuṣṭaya) as particularized manifestations, culminating in the doctrine of tirodhāna (concealment) as a structured cosmic function.
Tirodhāna is treated as a controlled concealment that produces experiential limitation: one mode pertains to higher divine domains, while another binds paśu through embodiment, bhoga, and karma—yet it is teleological, since karmic equilibrium becomes a condition for the rise of anugraha (grace).
The chapter foregrounds Sadāśiva, Maheśa/Maheśvara, and the ascending designations Īśa → Viśveśvara → Parameśa → Sarveśvara, presenting them as non-dual (parabrahmātmaka), nirvikalpa modalities within a Shaiva hierarchy.