Ṣaḍvidhārtha-Parijñāna: Praṇavārtha and the Sixfold Unity of Meaning (षड्विधार्थपरिज्ञानम् / प्रणवार्थपरिज्ञानम्)

Verse 1

वामदेव उवाच । भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे । विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन

ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਹੇ ਛਣਮੁਖ! ਅਸੀਮ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ! ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵ ਦੇ ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ!

Verse 2

षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् । के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਜੋ ‘ਛੇ-ਵਿਧ ਅਰਥ-ਪਰਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਉਥੇ ਉਹ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਅਰਥ’ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਪਰਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ?

Verse 3

प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह

ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਗੁਹ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 4

एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः । अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया

ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ—ਮਹਾਸੇਨ—ਪਸ਼ੂਆਂ (ਬੰਧ ਜੀਵਾਂ) ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 5

अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम् । पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਦੁਇ ਰੂਪ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਮੈਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 6

कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि । कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते

ਕਰੁਣਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੱਕ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ (ਅਨੁਗ੍ਰਹ) ਕਰੋ।

Verse 7

इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः । प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः

ਮੁਨੀੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਅਦਿੱਖ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 8

सुब्रह्मण्य उवाच । श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् । समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः

ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ। ਸਮਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 9

प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् । वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਰਥ ਦੀ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨ-ਰੂਪ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः । देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्

ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ (ਸ਼ਕਤੀਯੁਕਤ) ਹੈ। ਤੀਜਾ ਅਰਥ ਦੇਵਤਾ-ਅਰਥ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੰਕੇਤਨਾ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਚ ਅਰਥ ਪ੍ਰਪੰਚ (ਜਗਤ) ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः । षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः

ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਛੇਵਾਂ ਅਰਥ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 12

तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम । येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਜ਼ਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः । बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा

ਆਦਿ ਸੁਰ, ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੰਜਵੇਂ ‘ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਨਾਦ—ਇਹ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਹੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 14

एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः । नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्

ਇਹ ਵੇਦ ਆਦਿ ਦਾ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਦ ਨੂੰ ਸਭ ਸਮਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸਮਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਹ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਹੈ।

Verse 15

व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके । यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि

ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸੁਣੋ—ਸ਼ਿਵ-ਵਾਚਕ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਵਿਅਸ਼ਟੀ (ਵਿਆਕਤ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਯੰਤਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ।

Verse 16

सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् । उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्

ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੀਠ ਲਿਖੋ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸਵਰ ਲਿਖੋ; ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ‘ਉ’ ਵਰਣ; ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ‘ਸਥ’; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ‘ਪ’ ਵਰਗ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 17

तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् । यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति

ਉਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਬਿੰਦੂ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਨਾਦ ਅੰਕਿਤ ਕਰੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਯੰਤਰ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 18

एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् । तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्

ਇਸ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਨੌ ਵਾਰ ਘੇਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਉਠਦੇ ਨਾਦ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਕ ਨਾਦ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਲਯ ਤੱਕ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇ।

Verse 19

देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने । तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਰਥ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਹੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 20

सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् । इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम्

‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ‘ਓਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ’ ਉਚਾਰਦਿਆਂ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਤਾਰ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਜੋ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः । एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः

ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਖਮ ਪੰਜ ਹੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੂਰਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ‘ਵ੍ਰਿੱਧੀ’ ਜਾਂ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ।

Verse 22

शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः । मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

ਮੰਤਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੰਤਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः । शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्

“ਈਸ਼ਾਨ-ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 24

पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् । उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम्

ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਈਸ਼ਾਨ ਤੱਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁਖ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 25

ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् । पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्

ਕੇਵਲ ਦੇਵ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਚਤੁਰ-ਵਿਊਹ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਹੈ—ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਸਦ੍ਯ ਤੱਕ ਸਮਾਪਤ।

Verse 26

पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् । पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने

ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਦੀ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਈਸ਼ਾਨ-ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।

Verse 27

अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् । परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्

ਇਹ ਚੱਕਰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ, ਸੂਖਮ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ।

Verse 28

अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः । प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः

ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਤਿਰੋਭਾਵ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् । अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः

ਇਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਦੋਹਰਾ ਕਰਤੱਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਦ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਉਹ ਪੰਜੇ ਸਦਾ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਤ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 31

अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् । सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਮਯ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਆਪ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् । सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्

ਇਹੀ ਪਦ ਸ਼ੁੱਧ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ—ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः । भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा

ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦੱਤ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਰਹੇ।

Verse 34

महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि । न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते

ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੀਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਮ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ।

Verse 35

ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी । ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि

ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ “ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ” ਆਖਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਸਮੂਹਤਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।

Verse 36

सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा । सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि

ਅਥਰਵਣੀ ਸ਼ਿਖਾ ਆਖਦੀ ਹੈ—“ਉਹ ਸਰਬ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।” ਨਿਸਚੇ ਹੀ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् । ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते

ਚਮਕ ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ‘ਪਦਮ’ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇਸੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਪੰਚਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः । सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਭੂਤ-ਸਰੂਪ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਤੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 39

स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत । पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਪੰਚ—ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵ ਸਮੇਤ—ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅਵਸਥਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਪੰਚਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् । व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੁਰੁਸ਼, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਵਾਣੀ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜਕ ਈਸ਼ਾਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਤ ਸੀ।

Verse 41

प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् । व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਤ੍ਵਚਾ, ਪਾਣੀ(ਹੱਥ), ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਯੂ—ਇਹ ਪੰਜਕ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।

Verse 42

अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः । अघोरव्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम्

ਅਹੰਕਾਰ, ਨੇਤਰ, ਪੈਰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਾਵਕ—ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੰਜਕ ਅਘੋਰ-ਬ੍ਰਹਮ (ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ੁਭ, ਅਭੈ ਪਰਮ ਤੱਤ) ਨਾਲ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।

Verse 43

बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् । ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः

ਬੁੱਧੀ, ਜੀਭ, ਪਾਯੂ, ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਅਤੇ ਆਪ (ਜਲ-ਤੱਤ)—ਇਹ ਪੰਜਕ ਵਾਮਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਤ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम् । सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत्

ਮਨ, ਨੱਕ, ਉਪਸਥ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜਕ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ-ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹੈ।

Verse 45

यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः । समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम्

ਸ਼ਿਵ-ਵਾਚਕ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਯੰਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਮਸ਼ਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਵੀ ਹੈ।

Verse 46

शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत् । प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्

ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਯੰਤਰ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜ ਪਰਮ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।