व्यासशौनकादिसंवादः | Vyāsa–Śaunaka and the Sages: Opening Dialogue of the Kailāsa-saṃhitā
ਅਧਿਆਇ 1 ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ-ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਮੰਗਲ/ਨਮਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਮਾਸਹਿਤ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਆਸ–ਸ਼ੌਨਕਾਦਿ-ਸੰਵਾਦ’ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਵ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰਸ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਸਨੇਹਪੂਰਵਕ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼/ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਢੰਗ ਦੀ ਸਤੁਤੀ (ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ-ਪ੍ਰਾਇ) ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਕ੍ਰੋਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵਦੇਵ ਉਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਕਤਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮੋਖਸ਼-ਭੂਗੋਲ ਰਾਹੀਂ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नमः शिवाय साम्बाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थितत्यन्तहेतवे
ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ, ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । श्रुतोमासंहिता रम्या नानाख्यानसमन्विता । कैलाससंहिताम्ब्रूहि शिवतत्त्वविवर्द्धिनीम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਅਨੇਕ ਆਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਮਣੀਯ ਸ਼੍ਰੁਤੋਮਾ-ਸੰਹਿਤਾ ਸੁਣ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
व्यास उवाच । शृणुत प्रीतितो वत्साः कैलासाख्यां हि संहिताम् । शिवतत्त्वपरान्दिव्यां वक्ष्ये वः स्नेहतः पराम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਬੱਚਿਓ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਨਾਮ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਸੁਣੋ। ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 4
हिमवच्छिखरे पूर्व्वं तपस्यन्तो महौजसः । वाराणसीङ्गन्तुकामा मुनयः कृतसम्विदः
ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 5
निर्गत्य तस्मात्सम्प्राप्य गिरेः काशीं समाहिताः । स्नातव्यमेवेति तदा ददृशुर्मणिकर्णिकाम्
ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜੀ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚੇ। ‘ਅਵਸ਼੍ਯ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ’ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਦ ਪਾਵਨ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
तत्र स्नात्वा सुसन्तप्य देवादीनथ जाह्नवीम् । दृष्ट्वा स्नात्वा मुनीशास्ते विश्वेशं त्रिदशेश्वरम्
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼—ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਜਗਤਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 7
नमस्कृत्याथ सम्पूज्य भक्त्या परमयान्विताः । शतरुद्रादिभिः स्तुत्वा स्तुतिभिर्व्वेदपारगाः
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਆਦਿ ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 8
आत्मानं मेनिरे सर्वे कृतार्था वयमित्युत । शिवप्रीत्या सुपूर्णार्थाश्शिवभक्तिरतास्सदा
ਤਦ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।” ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ।
Verse 10
तस्मिन्नवसरे सूतं पञ्चक्रोशदिदृक्षया । गत्वा समागतं वीक्ष्य मुदा ते तं ववन्दिरे । सोपि विश्वेश्वरं साक्षाद्देवदेवमुमापतिम् । नमस्कृत्याथ तैस्साकम्मुक्तिमण्डपमाविशत्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪੰਚਕ੍ਰੋਸ਼ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੂਤ ਜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ—ਦੇਵਦੇਵ, ਉਮਾਪਤੀ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 11
तत्रासीनम्महात्मानं सूतम्पौराणिकोत्तमम् । अर्घ्यादिभिस्तदा सर्व्वे मुनयस्समुपाचरन्
ਉੱਥੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਮਹਾਤਮਾ ਸੂਤ—ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨੂੰ ਤਦ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
ततः सूतः प्रसन्नात्मा मुनीनालोक्य सुव्रतान् । पप्रच्छ कुशलान्तेपि प्रोचुः कुशलमात्मनः
ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸੂਤ ਨੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਪੁੱਛਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੁਸ਼ਲ ਦੱਸਿਆ।
Verse 13
ते तु संहृष्टहृदयं ज्ञात्वा तं वै मुनीश्वराः । प्रणवार्थावगत्यर्थमूचुः प्रास्ताविकं वचः
ਪਰ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਠੀਕ ਸਮਝ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 14
मुनय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि सर्वविज्ञान सागरः
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ ਸੂਤ, ਪੁਰਾਣਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈਂ।
Verse 15
भवन्तमेव भगवान्व्यासस्सर्वजगद्गुरुः । अभिषिच्य पुराणानां गुरुत्वे समयोजयत्
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਤਾ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 16
तस्मात्पौराणिकी विद्या भवतो हृदि संस्थिता । पुराणानि च सर्वाणि वेदार्थम्प्रवदन्ति हि
ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਿਦਿਆ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
वेदाः प्रणवसम्भूताः प्रणवार्थो महेश्वरः । अतो महेश्वरस्थानं त्वयि धिष्ण्यम्प्रतिष्ठितम्
ਵੇਦ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਪਰਮ ਅਰਥ ਆਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 18
त्वन्मुखाब्जपरिस्यन्दन्मकरंदे मनोहरम् । प्रणवार्थामृतं पीत्वा भविष्यामो गतज्वराः
ਤੇਰੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਮਨੋਹਰ ਮਧੂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜ਼ਵਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਅੰਦਰਲਾ ਤਾਪ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 19
विशेषतो गुरुस्त्वं हि नान्योऽस्माकं महामते । परं भावं महेशस्य परया कृपया वद
ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਹੈਂ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਰਮ ਭਾਵ—ਅੰਦਰਲੀ ਸੱਚਾਈ—ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 20
इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो व्यासप्रियस्सुधीः । गणेशं षण्मुखं साक्षान्महेशानं महेश्वरीम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਆਸ-ਪ੍ਰਿਯ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੂਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹੇਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 21
शिलादतनयं देवं नन्दीशं सुयशापतिम् । सनत्कुमारं व्यासं च प्रणिपत्येदमब्रवीत्
ਸ਼ਿਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨੰਦੀਸ਼—ਸੁਯਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 22
सूत उवाच । साधुसाधु महाभागा मुनयः क्षीणकल्मषाः । मतिर्दृढतरा जाता दुर्लभा सापि दुष्कृताम्
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਮੁਨੀਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਲਮਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਤਮਿਕ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਾਗਿਆ ਹੈ; ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਐਸੀ ਸਥਿਰ ਮਤਿ ਵਾਕਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 23
पाराशर्येण गुरुणा नैमिषारण्यवासिनाम् । मुनीनामुपदिष्टं यद्वक्ष्ये तन्मुनिपुंगवाः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵੋ! ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਗੁਰੂ ਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 24
यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्भवेन्नृणाम् । सावधाना भवन्तोद्य शृण्वन्तु परया मुदा
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਅੱਜ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 25
स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं तपस्यंतो दृढव्रताः । ऋषयो नैमिषारण्ये सर्वसिद्धनिषेविते
ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਰਵ-ਸਿੱਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 26
दीर्घसत्रं वितन्वन्तो रुद्रमध्वरनायकम् । प्रीणयन्तः परं भावमैश्वर्य्यं ज्ञातुमिच्छवः
ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੀਰਘ ਸਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਧਵਰ ਦੇ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 27
निवसन्ति स्म ते सर्वे व्यासदर्शनकांक्षिणः । शिवभक्तिरता नित्यं भस्मरुद्राक्षधारिणः
ਉਹ ਸਭ ਵਿਆਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਭਸਮ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 28
तेषां भावं समालोक्य भगवान्बादरायणः । प्रादुर्बभूव सर्वात्मा पराशरतपःफलम्
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਰਵਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਏ।
Verse 29
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रहृष्टवदनेक्षणाः । अभ्युत्थानादिभिस्सर्वैरुपचारैरुपाचरन्
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਮੁਖ ਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹर्षਿਤ ਹੋ ਉਠੇ। ਉਹ ਸਭ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਆਦਿ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਦਰ-ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 30
सत्कृत्य प्रददुस्तस्मै सौवर्णं विष्टरं शुभम् । सुखोपविष्टः स तदा तस्मिन्सौवर्णविष्टरे । प्राह गंभीरया वाचा पाराशर्य्यो महामुनिः
ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸੋਨੇ ਦਾ ਆਸਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
Verse 31
व्यास उवाच । कुशलं किं नु युष्माकम्प्रब्रूतास्मिन्महामखे । अर्चितं किं नु युष्माभिस्सम्यगध्वरनायकः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੋ? ਅਤੇ ਕੀ ਯੱਗ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ?
Verse 32
किमर्थमत्र युष्माभिरध्वरे परमेश्वरः । स्वर्चितो भक्तिभावेन साम्बस्संसारमोचकः
ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਂਬ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ?
Verse 33
युष्मत्प्रवृत्तिर्मे भाति शुश्रूषा पूर्वमेव हि । परभावे महेशस्य मुक्तिहेतोश्शिवस्य च
ਤੁਹਾਡਾ ਵਰਤਮਾਨ ਆਚਰਨ ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ-ਯੁਕਤ ਭਗਤੀ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਹੇਤੂ ਮਹੇਸ਼—ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਾਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
एवमुक्ता मुनीन्द्रेण व्यासेनामिततेजसा । मुनयो नैमिषारण्यवासिनः परमौजसः
ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀੰਦਰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਓਜਸਵੀ ਮੁਨੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 35
प्रणिपत्य महात्मानं पाराशशर्य्यं महामुनिम् । शिवानुरागसंहृष्टमानसं च तमब्रुवन्
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ—ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 36
मुनय ऊचुः । भगवन्मुनिशार्दूल साक्षान्नारायणांशज । कृपानिधे महाप्राज्ञ सर्वविद्याधिप प्रभो
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ-ਅੰਸ਼ਜ ਹੋ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਨਿਧਿ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਰਬ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ!
Verse 37
त्वं हि सर्वजगद्भर्तुर्महा देवस्य वेधसः । साम्बस्य सगणस्यास्य प्रसादानां निधिस्स्वयम्
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਸ ਮਹਾਦੇਵ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਭਰਤਾ ਵੇਧਸ—ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਰੂਪ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਰਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੋ।
Verse 38
त्वत्पादाब्जरसास्वादमधुपायितमानसाः । कृतार्था वयमद्यैव भवत्पादाब्जदर्शनात्
ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।
Verse 39
त्वदीयचरणाम्भोजदर्शनं खलु पापिनाम् । दुर्लभं लब्धमस्माभिस्त्वस्मात्सुकृतिनो वयम्
ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਧੰਨ ਹਾਂ।
Verse 40
अस्मिन्देशे महाभाग नैमिषारण्यसंज्ञके । दीर्घसत्रान्वितास्सर्वे प्रणवार्थप्रकाशकाः
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਨਾਮਕ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਲੰਬੇ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
श्रोतव्यः परमेशान इति कृत्वा विनिश्चिताः । परस्परं चिन्तयन्तः परं भावं महेशितु
“ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ”—ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਰਮ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 42
अज्ञातवन्त एवैते वयं तस्माद्भवान्प्रभो । छेत्तुमर्हति तान्सर्वान्संशयानल्पचेतसाम्
ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕੱਟ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 43
त्वदन्यः संशयस्यास्यच्छेत्ता न हि जगत्त्रये । तस्मादपारगंभीरव्यामोहाब्धौ निमज्जतः
ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ—ਬੇਕਿਨਾਰੇ, ਗਹਿਰੇ ਮੋਹ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ—ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 44
तारयस्व शिवज्ञानपोतेनास्मान्दयानिधे । शिवसद्भक्तितत्त्वार्थं ज्ञातुं श्रद्धालवो वयम्
ਹੇ ਦਇਆ-ਨਿਧਿ! ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕਾ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 45
एवमभ्यर्थितस्त मुनिभिर्वेदपारगैः । सर्ववेदार्थविन्मुख्यः शुकतातो महामुनिः । वेदान्तसारसर्वस्वं प्रणवं परमेश्वरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਮੁਨੀ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਵੇਦਾਂਤ-ਸਾਰ ਦੇ ਸਰਬਸਵ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਣਵ—ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ।
Verse 46
ध्यात्वा हृत्कर्णिकामध्ये साम्बं संसारमोचकम् । प्रहृष्टमानसो भूत्वा व्याजहार महामुनि
ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ, ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਮੋਚਕ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਹਿਤ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲੇ।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic ‘leelā,’ the chapter’s primary argument is structural and theological: it authorizes the Kailāsa-saṃhitā by establishing a dialogue lineage (sages → Vyāsa → Sūta context) and by grounding Śiva’s supremacy as the causal principle of sarga-sthiti-laya, validated through Kāśī-based ritual encounter.
They encode liberation as ‘mapped’ sacred space: Maṇikarṇikā functions as a purification-and-transition node (snāna + darśana), pañcakrośa signals the bounded sacred jurisdiction of Kāśī, and the Mukti-maṇḍapa symbolizes institutionalized salvation discourse—where correct praise, worship, and teaching converge into a formal soteriological gateway.
Śiva appears as Sāmbā/Umāpati (relational completeness with Umā), Viśveśa (cosmic lordship), and Tridaśeśvara (sovereignty over the devas). Together these titles link metaphysics (supreme cause) to ritual accessibility (worship-worthy Lord encountered in Kāśī).