Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 5

Pavamāna purification and cosmic manifestation through Soma’s (and allied powers’) luminous ordering of the worlds

Rishi: Nārāyaṇa (traditional)
Devata: Puruṣa/Nārāyaṇa
Chandas: Triṣṭubh (RV 10.90.2 tradition)

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् पादो ऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam pādo 'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi

puruṣa eva idaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yac ca bhāvyam | pādo ’sya sarvā bhūtāni tripād asyāmṛtaṃ divi (1)

ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹੈ—ਜੋ ਭੂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਦ ਸਾਰੇ ਭੂਤ (ਜੀਵ) ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਦ ਦਿਵਿ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ (ਅਮਰ) ਹਨ।

puruṣaḥ | eva | idam | sarvam | yat | bhūtam | yat | ca | bhāvyam | pādaḥ | asya | sarvāṇi | bhūtāni | tri-pāt | asya | amṛtam | divi

पुरुषःthe Person (Cosmic Person)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक) अथवा पुं- (प्रातिपदिक)
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
इदम्this
इदम्:
कर्म (वाक्ये ‘सर्वम्’ इत्यस्य विशेष्य/समनाधिकरण)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सर्वम्all, the whole
सर्वम्:
कर्म/समनाधिकरण
TypeAdjective (used substantively)
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
यत्which, that which
यत्:
कर्म (सम्बन्धसूचक)
TypeRelative pronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भूतम्what has been (past), the existent
भूतम्:
कर्म/समनाधिकरण (यत् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeParticiple (used as noun/adj.)
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
यत्and which
यत्:
कर्म (सम्बन्धसूचक)
TypeRelative pronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
भाव्यम्what is to be, future
भाव्यम्:
कर्म/समनाधिकरण (यत् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeGerundive/Future passive participle (used as noun/adj.)
Rootभू (धातु) → भाव्य (कृदन्त-प्रातिपदिक, तव्यत्/यत्-प्रत्ययार्थः ‘भवितव्यम्’)
पादःa quarter, a part
पादः:
कर्तृ/समनाधिकरण (अस्य इत्यनेन सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सर्वाणिall
सर्वाणि:
समनाधिकरण (भूतानि इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
भूतानिbeings, creatures
भूतानि:
समनाधिकरण/कर्म (पादः इत्यस्य व्याख्या—‘पादः … भूतानि’)
TypeParticiple (used as noun)
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
त्रिपात्the three-footed (having three quarters)
त्रिपात्:
कर्तृ/समनाधिकरण
TypeAdjective (substantive)
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक) → त्रिपाद्/त्रिपात् (बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समासप्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अमृतम्the immortal (immortality), imperishable
अमृतम्:
समनाधिकरण (त्रिपात् … अमृतम्)
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
दिविin heaven, in the sky
दिवि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक: द्यौ/दिव्)

Unknown/Unspecified

{ "prastava": "(Stobha prelude; unspecified)", "udgitha": "puruṣa eva idaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yac ca bhāvyam", "pratihara": "Cadential response after bhāvyam (or after first hemistich)", "upadrava": "pādo ’sya sarvā bhūtāni tripād asyāmṛtaṃ divi", "nidhana": "Final shared cadence on divi (often lengthened)", "structure_notes": "Two-hemistich doctrinal contrast maps naturally to udgītha (totality) and upadrava (quarter/three-quarters).", "singer_assignments": "Standard udgātṛ group roles; all join on nidhana for ‘divi’ closure." }

{ "gloss_summary": "‘Eva’ indicates exclusivity: nothing exists apart from Puruṣa; past and future are included. One quarter is the aggregate of beings; three quarters are the immortal state in the supreme luminous station.", "ritual_interpretation": "The sacrificer, through sāman and offering, seeks participation in the ‘amṛta’ portion rather than mere worldly multiplicity.", "theological_insight": "Non-dual supremacy with a doctrine of partial manifestation: the world is real as a portion, while immortality abides in the transcendent realm.", "etymology_highlights": "eva = kevala-niyama; divi interpreted as parama-vyoman; amṛta as deathless state, not merely nectar." }