यह सोपान ‘धर्म-युद्ध’ का नहीं, ‘अहं-युद्ध’ का है—जहाँ भीतर का रावण (मद, मोह, हठ) अपने ही विवेक (विभीषण/मंदोदरी) को ठुकराकर पतन की सीढ़ी उतरता है, और राम-ध्यान स्थिर होकर करुणा सहित निर्णायक कर्म (धनुष चढ़ाना, बाण संधान) करता है। लंका काण्ड साधक को सिखाता है कि विजय बाह्य रण से पहले अंतःकरण की असंकता (निर्भयता) और शरणागति से होती है; यही ‘सोपान’ को ‘मुक्ति-मार्ग’ बनाता है—वैराग्य, विवेक, और भक्ति की पराकाष्ठा।
ਲੰਕਾ-ਕਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਵੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ—ਕਰੁਣਾ-ਸਮਾਹਿਤ ਧਰਮਵੀਰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ (ਤਾਲ, ਪਖਾਵਜ, ਕਿੰਨਰ-ਗਾਨ, ਅਪਸਰਾ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਸਾਦ) ਨੂੰ ‘ਮਦ-ਅੰਧਤਾ’ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਾਂਗ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ‘ਧਿਆਨ-ਆਸੀਨ’ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਰਾਮ ਸੁਬੇਲ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਪ-ਨਿਸੰਗ ਧਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨਿਰਵਿਕਾਰ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ-ਛਤ੍ਰ-ਤਾਟੰਕ ਡਿੱਗਣਾ ‘ਅਸ਼ੁਭ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਵਸ਼੍ਯੰਭਾਵੀ ਵਿਘਟਨ ਦਾ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਮੰਦੋਦਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ-ਵਰਨਨ (ਰਘੁਬੰਸ-ਮਣਿ) ਸਗੁਣ-ਨਿਰਗੁਣ-ਸਮਨ੍ਵਯ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਅ ਪਲ ਹੈ—ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਮ ‘ਮਾਨੁਸ਼-ਲੀਲਾ’ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੰਕਾ-ਕਾਂਡ ਸੋਪਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਕ ‘ਨਿਰਣਯ’ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ: ਵਿਵੇਕ-ਯੁਕਤ ਭਕਤੀ, ਅਤੇ ਕਰਮ-ਯੁਕਤ ਧਿਆਨ।
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.