Sarga 66
हनूमद्बलप्रबोधनम् / Jāmbavān Rekindles Hanūmān’s Power
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 66 ਵਿੱਚ ਜਾਮਬਵਾਨ ਵੱਡੀ ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਵਿਸਾਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰੁੜ (ਵੈਨਤੇਯ) ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਭੁਜਾ-ਬਲ, ਵੇਗ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਜਾਮਬਵਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਅੰਜਨਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਸਰਾ ਪੁੰਜਿਕਾਸਥਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋਈ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਵਨਦੇਵ (ਮਾਰੁਤ) ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਮਨੋਮਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਬੁੱਧੀ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਕ ਹਨੂਮਾਨ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਉੱਡ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੱਬਾ ਜਬੜਾ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ “ਹਨੂਮਾਨ” ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪ੍ਰਾਂਤ ਵਾਯੁਦੇਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿਣਾ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਗਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਅਭੇਦਤਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਮਬਵਾਨ ਮਹਾਸਾਗਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜਾਗ ਉਠਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम्।जाम्बवान्समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत्।।।।
ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣ্ণ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਾਮਬਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 2
वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर।तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनूमन्किं न जल्पसि।।।।
“ਹੇ ਵੀਰ ਹਨੂਮਾਨ! ਵਾਨਰ ਲੋਕ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ—ਤੂੰ ਇਕਾਂਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਬੈਠਾ ਹੈਂ? ਬੋਲਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?”
Verse 3
हनूमन्हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि।रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च।।।।
ਹੇ ਹਨੂਮਾਨ, ਤੂੰ ਵਾਨਰਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਤੇਜ ਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈਂ।
Verse 4
अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः।गरुत्मानिति विख्यात उत्तमस्सर्वपक्षिणाम्।।।।
ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਨਤੇਯ ਮਹਾਬਲੀ ਹੈ; ‘ਗਰੁਤਮਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ, ਸਭ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः।भुजङ्गानुद्धरन्पक्षी महावेगो महायशाः।।।।
ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਹਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਝਪਟ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ; ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਕੀਰਤੀ।
Verse 6
पक्षयोर्यद्बलं तस्य तावद्भुजबलं तव।विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनावहीयते।।।।
ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਬਲ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਬਲ ਤੇਰੇ ਭੁਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।
Verse 7
बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिपुङ्गव।विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न बुध्यसे।।।।
ਹੇ ਹਰਿਪੁੰਗਵ! ਬਲ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ?
Verse 8
अप्सराप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला।अञ्जनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः।।4.66.8।।
ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ ਸੀ; ਉਹ ‘ਅੰਜਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਕੇਸਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।
Verse 9
विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि।अभिशापादभूत्तात वानरी कामरूपिणी।।।।
ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ; ਪਰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਵਾਨਰੀ ਬਣ ਗਈ।
Verse 10
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः।मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी।।।।विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी।अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसन्निभे।।।।
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਨਰੇਂਦ੍ਰ ਕੁੰਜਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ; ਰੂਪ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 11
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः।मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी।।4.66.10।।विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी।अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसन्निभे।।4.66.11।।
ਵਿਚਿੱਤਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਹਾਮੁੱਲੇ ਖ਼ਸ਼ੌਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਡ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ।
Verse 12
तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम्।स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपहरच्छनैः।।।।
ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਮਾਰੀ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਸੀ, ਤਦ ਮਾਰੁਤ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਉਡਾ ਲਿਆ।
Verse 13
स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ।स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम्।।।।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲ, ਸੁਘੜ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੰਘਾਂ, ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਤਨ ਅਤੇ ਸੁਜਾਤ, ਮਨੋਹਰ ਮੁਖੜਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 14
तां विशालायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम्।दृष्टवैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः।।।।
ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਵਨਦੇਵ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 15
स तां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः।मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम्।।।।
ਫਿਰ ਮਨਮਥ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰਾ ਅੰਗ ਕਾਮ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਆਪਾ-ਸੰਯਮ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਮਾਰੁਤ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਿਆ।
Verse 16
सा तु तत्रैव सम्भ्रान्ता सुव्रता वाक्यमब्रवीत्।एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति।।।।
ਉੱਥੇ ਹੀ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਏਕਪਤਨੀ-ਵ੍ਰਤ—ਇੱਕ ਹੀ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਇਹ ਵ੍ਰਤ—ਕੌਣ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?”
Verse 17
अञ्जनाया वच्शुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत।न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते सुभगे भयम्।।।।
ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਰੁਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਸੁਭਾਗਣੀ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਾ ਰਹੇ।”
Verse 18
मनसाऽस्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनीम्।वीर्यवान्बुद्धिसम्पन्न: पुत्रस्तव भविष्यति।।।।
“ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਿਸ਼ਵਜ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਰਯਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 19
महासत्त्वो महातेजा महाबलपराक्रमः।लङ्घने प्लवने चैव भविष्यति हि मत्समः।।।।
“ਉਹ ਮਹਾਸੱਤਵ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਮਹਾਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਲੰਘਣ ਅਤੇ ਪਲਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 20
एवमुक्ता ततस्तुष्टा जननी ते महाकपे।गुहायां त्वां महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभम्।।।।
“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਵਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਕਪੇ, ਤੇਰੀ ਜਨਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਪਲਵਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਾਨਰਵ੍ਰਿਸ਼ਭ!”
Verse 21
अभ्युत्थितं ततस्सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने।फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युद्गतो दिवम्।।।।
ਫਿਰ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ ਸਮਝ ਕੇ ਫੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ।
Verse 22
शतानि त्रीणि गत्वाऽथ योजनानां महाकपे।तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं ततोगतः।।।।
ਹੇ ਮਹਾਕਪਿ! ਤਿੰਨ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 23
तावदापपत स्तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे।क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं कोपाविष्टेन धीमता।।।।
ਹੇ ਮਹਾਕਪਿ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 24
तदा शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत।ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्त्यते।।।।
ਤਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਤੇਰਾ ਖੱਬਾ ਹਨੂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਹਨੁਮਾਨ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 25
तस्त्वावि निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहस्स्वयम्।त्रैलोक्ये भृशसङ्कृद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः।।।।
ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਵਾਹਕ ਵਾਯੂ ਆਪ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਪਵਨ ਨੇ ਵਹਿਣਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
सम्भ्रान्ताश्च सूरास्सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति।प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः।।4.66.26।।
ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚੀ, ਤਦ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ; ਭੁਵਨ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਾਰੁਤ—ਪਵਨਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 27
प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ।अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम।।।।
ਜਦੋਂ ਪਵਨ (ਪਾਵਨ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਪੁੱਤਰ, ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ! ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਵਧ੍ਯ ਰਹੀਂ।’
Verse 28
वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च।सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम्।।।।स्वच्छन्दतश्च मरणं तेभूयादिति वै प्रभो।
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਖੰਡ ਦੇਖ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਵੇ।’
Verse 29
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः।।।।मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः।त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः।।।।
ਤੂੰ ਕੇਸਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ—ਖੇਤਰਜ, ਭੀਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ; ਅਤੇ ਮਾਰੁਤ ਦਾ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੈਂ। ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ; ਹੇ ਵਤਸ, ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈਂ।
Verse 30
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः।।4.66.29।।मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः।त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः।।4.66.30।।
ਤੂੰ ਕੇਸਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਖੇਤਰਜ ਅਤੇ ਭੀਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ; ਮਾਰੁਤ ਦਾ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੈਂ, ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਭੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਹੇ ਵਤਸ, ਤੂੰ ਵਾਯੁਸੁਤ ਹੈਂ; ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈਂ।
Verse 31
वयमद्य गतप्राणा भवान्नस्त्रातु साम्प्रतम्।दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः कपिराज इवापरः।।।।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਦਾਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਪਿਰਾਜ ਹੋਵੇ।
Verse 32
त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना।त्रिस्सप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम्।।।।
ਪੁੱਤਰ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਕੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 33
तथा चौषधयोऽस्माभिस्सञ्चिता देवशासनात्।निष्पन्नममृतं याभिस्तदासीन्नो महद्बलम्।।।।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਬਲਵਾਨ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 34
स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः।साम्प्रतं कालमस्माकं भवान्सर्वगुणान्वितः।।।।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਰਬ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।
Verse 35
तद्विजृम्भस्व विक्रान्त: प्लवतामुत्तमो ह्यसि।त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामा हि सर्वा वानरवाहिनी।।।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਜਾਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ; ਤੂੰ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।
Verse 36
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम्।परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव।।।।
ਉੱਠ, ਹੇ ਹਰਿ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾ; ਹੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।
Verse 37
विषण्णा हरयस्सर्वे हनुमन्किमुपेक्षसे।विक्रमस्व महावेगो विष्णुस्त्रीन्विक्रमानिव।।।।
ਹੇ ਹਨੁਮਾਨ! ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਵਿਸ਼ਣ্ণ ਹਨ—ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਮਹਾਵੇਗੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਪਗਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ।
Verse 38
ततस्तु वै जाम्बवता प्रचोदितःप्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः।प्रहर्षयंस्तां हरिवीरवाहिनींचकार रूपं महदात्मनस्तदा।।।।
ਫਿਰ ਜਾਮਬਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਕਪੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਵੇਗ ਤੇ ਬਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਰਲੇ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਲਿਆ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Jāmbavān’s intervention against paralysis by doubt: he reframes Hanūmān’s silence as a failure of self-recognition and urges decisive action to cross the ocean for the common mission, restoring collective responsibility.
Capability becomes effective only when remembered and directed by right counsel: the sarga teaches that latent power (bala/tejas) must be joined to purpose, humility, and service, so that personal gifts become instruments of dharma.
The mahārṇava (great ocean) functions as the central geographic threshold; other landmarks include the mountain peak where Hanūmān falls and the cave (guhā) of his birth, while cultural motifs include divine boons, the Trivikrama paradigm, and the vajra as a marked mythic object.