Sarga 60
सम्पातिवृत्तान्तः — Sampāti’s Account and the Sage Niśākara
किष्किन्धाकाण्ड
ਜਟਾਯੂ ਲਈ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਵਾਨਰ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਧ ਸੰਪਾਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਯੂਥਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੁੱਪੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਤਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਝੁਲਸ ਕੇ ਵਿਂਧਿਆ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ, ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ, ਵਨਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਯਾਦ ਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਂਧਿਆ-ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਮਹਰਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਦਾ ਸੀ; ਸੰਪਾਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਨੂੰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ, ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਸੜੇ ਪੱਖਾਂ ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪਵਨ-ਵੇਗੀ, ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਧ-ਰਾਜੇ ਮੰਨਿਆ; ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਦਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲਾ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः।उपविष्टा गिरौ रम्ये परिवार्य समन्ततः।।4.60.1।।
ਫਿਰ ਜਲ-ਤર્પਣ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਯੂਥਪਤੀ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਧ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਉਪਵਿਸ਼ਟ ਹੋਏ।
Verse 2
तमङ्गदमुपासीनं तैस्सर्वैर्हरिभिर्वृतम्।जनितप्रत्ययो हर्षात्सम्पातिः पुनरब्रवीत्।।4.60.2।।
ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੰਪਾਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
कृत्वा निश्शब्दमेकाग्रा श्श्रुण्वन्तु हरयो मम।तत्वं सङ्कीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम्।।4.60.3।।
ਹੇ ਮੇਰੇ ਵਾਨਰੋ, ਨਿਸ਼ਸ਼ਬਦ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 4
अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितोऽस्मि पुरावने।सूर्यतपपरीताङ्गो निर्दग्धस्सूर्यरश्मिभिः।।4.60.4।।
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੜ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 5
लब्धसंज्ञस्तु षड्रात्राद्विवशो विह्वलन्निव।वीक्षमाणो दिशस्सर्वा नाभिजानामि किञ्चन।।4.60.5।।
ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਹੋਸ਼ ਆਈ; ਪਰ ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 6
ततस्तु सागरान् शैलान्नदीस्सर्वास्सरांसि च।वनानि च प्रदेशांश्च नीरीक्ष्य मतिरागता।।4.60.6।।
ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਭ ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਮੁੜ ਆ ਗਈ।
Verse 7
हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरान्तरकूटवान्।दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्योऽयमिति निश्चितः।।4.60.7।।
ਖੁਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ: ‘ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲਾ ਵਿਂਧ੍ਯ ਹੈ।’
Verse 8
आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैरपि सुपूजितम्।ऋषिर्निशाकरो नाम यस्मिन्नुग्रतपाभवत्।।4.60.8।।
ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੁੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੂਜਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਨਾਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 9
अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्नृषिणा विना।वसतो मम धर्मज्ञा स्वर्गते तु निशाकरे।।4.60.9।।
ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂਓ, ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
अवतीर्य तु विन्ध्याग्रात्कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः।तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनरागतः।।4.60.10।।
ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਕਠਿਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਮ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਰ ਕੇ, ਤਿੱਖੀ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਇਆ।
Verse 11
तमृषिं द्रष्टुकामोऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम्।जटायुषा मया चैव बहुशोऽभिगतो हि सः।।4.60.11।।
ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਟਾਯੂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।
Verse 12
तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वातास्सुगन्धिनः।वृक्षो वापुष्पितः कश्चिदफलो वा न विद्यते।।4.60.12।।
ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਦਰੱਖਤ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਲ ਨਾ ਹੋਣ।
Verse 13
उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलमुपाश्रितः।द्रष्टुकामः प्रतीक्षेऽहं भगवन्तं निशाकरम्।।4.60.13।।
ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਭਗਵੰਤ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 14
अथापश्यमदूरस्थमृषिं ज्वलिततेजसम्।कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम्।।4.60.14।।
ਤਦ ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਜ੍ਵਲੰਤ ਤਪਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਅਦਮ੍ਯ, ਮੁੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 15
तमृक्षास्सृमरा व्याघ्रास्सिंहा नागास्सरीसृपाः।परिवार्योपगच्छन्ति धातारं प्राणिनो यथा।।4.60.15।।
ਭਾਲੂ, ਹਿਰਨ, ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਧਾਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः।प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम्।।4.60.16।।
ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਪਿੱਛੇ ਸਰਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 17
ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां प्रीतः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः।मुहूर्तमात्रान्निष्क्रम्य ततः कार्यमपृच्छत।।4.60.17।।
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 18
सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोम्णां ते नावगम्यते।अग्निदग्धाविमौ पक्षौ व्रणाश्चापि शरीरके।।4.60.18।।
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦਾ ਝੜਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਘਾਵ ਵੀ ਹਨ।
Verse 19
गृध्रौ द्वौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे।गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ।।4.60.19।।
ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਗਿਧਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ। ਤੁਸੀਂ ਗਿਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹੋ; ਭਰਾ ਹੋ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।
Verse 20
ज्येष्ठो हि त्वं तु सम्पाते जटायुरनुजस्तव।मानुषं रूपमास्थाय गृह्णीतां चरणौ मम।।4.60.20।।
ਹੇ ਸੰਪਾਤੇ, ਤੂੰ ਜੇਠਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਚਰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ (ਸਪਰਸ਼ ਕਰ)।
Verse 21
किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम्।दण्डोऽयंच कृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः।।4.60.21।।
ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਪੱਖ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗੇ? ਇਹ ਦੰਡ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds ethical action rather than a dilemma: the vānaras and Sampāti perform memorial water-rites for Jatāyu, emphasizing gratitude and ritual duty even amid urgent mission constraints, and Sampāti commits to truthful disclosure as actionable intelligence for the search.
Ascetic authority and truth operate as stabilizing forces: Niśākara’s tapas is depicted as ordering nature itself, while Sampāti’s willingness to narrate his suffering and history frames knowledge as a dharmic service—testimony offered for collective purpose.
Key landmarks include the Vindhya peak near the southern ocean, the sacred hermitage of the sage Niśākara, and the darbha-grass plain; culturally, the text highlights kṛtodaka (water-offerings) for the deceased and the protocol of elder-reverence (touching feet).