Sarga 6
आभरण-प्रत्यभिज्ञानम् (Recognition of Sītā’s Ornaments)
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਗਰੀਵ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਸੁਗਰੀਵ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤਰੀ 'ਰਾਮ, ਰਾਮ' ਅਤੇ 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਨਾਗਿਨ ਵਾਂਗ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰੀਯ (ਚੁੰਨੀ) ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਹਿਣੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਾਜੂਬੰਦ ਜਾਂ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜੇਬਾਂ (ਨੂਪੁਰ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਣ।
Shlokas
Verse 1
पुनरेवाब्रवीत्प्रीतो राघवं रघुनन्दनम्।अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः4.6.1।।हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव4.6.2।।रक्षसाऽपहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा।त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता4.6.3।।अन्तरप्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम्4.6.4।।
ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ-ਨੰਦਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਰਾਮ! ਇਹ ਹਨੁਮਾਨ—ਮੇਰਾ ਸਚਿਵ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਇਸ ਨਿਰਜਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ-ਆਤਮਜਾ—ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਰੋਂਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗਿਧ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।”
Verse 2
पुनरेवाब्रवीत्प्रीतो राघवं रघुनन्दनम्।अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः4.6.1।।हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव4.6.2।।रक्षसाऽपहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा।त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता4.6.3।।अन्तरप्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम्4.6.4।।
ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ-ਨੰਦਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਰਾਮ! ਇਹ ਹਨੁਮਾਨ—ਮੇਰਾ ਸਚਿਵ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਇਸ ਨਿਰਜਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ-ਆਤਮਜਾ—ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਰੋਂਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗਿਧ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।”
Verse 3
पुनरेवाब्रवीत्प्रीतो राघवं रघुनन्दनम्।अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः4.6.1।।हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव4.6.2।।रक्षसाऽपहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा।त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता4.6.3।।अन्तरप्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम्4.6.4।।
ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ-ਨੰਦਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਰਾਮ! ਇਹ ਹਨੁਮਾਨ—ਮੇਰਾ ਸਚਿਵ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਇਸ ਨਿਰਜਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ-ਆਤਮਜਾ—ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਰੋਂਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗਿਧ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।”
Verse 4
पुनरेवाब्रवीत्प्रीतो राघवं रघुनन्दनम्।अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः4.6.1।।हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव4.6.2।।रक्षसाऽपहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा।त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता4.6.3।।अन्तरप्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम्4.6.4।।
ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ-ਨੰਦਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਰਾਮ! ਇਹ ਹਨੁਮਾਨ—ਮੇਰਾ ਸਚਿਵ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਇਸ ਨਿਰਜਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ-ਆਤਮਜਾ—ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਰੋਂਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗਿਧ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।”
Verse 5
भार्यावियोगजं दुःखं न चिरात्त्वं विमोक्ष्यसे।अहं तामानयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतीमिव।।4.6.5।।
ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇ॥
Verse 6
रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्ती वा नभस्थलेअहमानीय दास्यामि तव भार्यामरिन्दम।।।4.6.6।।
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਸੌਂਪ ਦਿਆਂਗਾ॥
Verse 7
इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव।न शक्या सा जरयितुं सेन्द्रैरपि स्सुरासुरैः4.6.7।।तव भार्या महाबाहो भक्ष्यं विषकृतं यथा।त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते4.6.8।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਜਾਣ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੰਡ ਦੇ ਦਬਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ॥
Verse 8
इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव।न शक्या सा जरयितुं सेन्द्रैरपि स्सुरासुरैः4.6.7।।तव भार्या महाबाहो भक्ष्यं विषकृतं यथा।त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते4.6.8।।
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵਿਸ਼ ਮਿਲੇ ਭੋਜਨ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ, ਮਹਾਬਾਹੋ; ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਂਤਾ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਵਾਂਗਾ॥
Verse 9
अनुमानात्तु जानामि मैथिली सा न संशयः।ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा क्रूरकर्मणा4.6.9।।क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम्।स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा4.6.10।।
“ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਹੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਦੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ। ‘ਰਾਮ! ਰਾਮ!’ ਅਤੇ ‘ਲਕਸ਼ਮਣ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕਦੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਗੇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਤੜਫਦੀ ਸੀ।”
Verse 10
अनुमानात्तु जानामि मैथिली सा न संशयः।ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा क्रूरकर्मणा4.6.9।।क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम्।स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा4.6.10।।
“ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਹੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਦੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ। ‘ਰਾਮ! ਰਾਮ!’ ਅਤੇ ‘ਲਕਸ਼ਮਣ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕਦੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਗੇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਤੜਫਦੀ ਸੀ।”
Verse 11
आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतटे स्थितम्।उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च4.6.11।।
ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰੀਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 12
तान्यस्माभिगृहीतानि निहितानि च राघव।आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि4.6.12।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਲਿਆਵਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तमब्रवीत्ततो रामस्सुग्रीवं प्रियवादिनम्।आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे4.6.13।।
ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮਿੱਤਰ, ਜਲਦੀ ਲਿਆ; ਕਿਉਂ ਦੇਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 14
एवमुक्तस्तु सुग्रीवश्शैलस्य गहनां गुहाम्।प्रविवेश ततशशीघ्रं राघवप्रियकाम्यया4.6.14।।
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 15
उत्तरीयं गृहीत्वा तु शुभान्याभरणानि च।इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः4.6.15।।
ਉੱਤਰੀਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਕੇ ਵਾਨਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਵੇਖੋ।”
Verse 16
ततो गृहीत्वा वासस्तु श्शुभान्याभरणानि च।अभवद्बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः4.6.16।।
ਤਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗਹਿਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁੱਝ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਚੰਦ੍ਰਮਾ।
Verse 17
सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः।हा प्रियेति रुदन्धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत्क्षितौ4.6.17।।
ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਉਹ “ਹਾ ਪ੍ਰਿਯੇ!” ਕਹਿ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ; ਧੀਰਜ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 18
हृदि कृत्वा तु बहुशस्तमलङ्कारमुत्तमम्।निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः।।4.6.18।।
ਉਹ ਉੱਤਮ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰਿਆ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੱਪ ਫੁੰਕਾਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं वीक्ष्य पार्श्वतः।परिदेवयितुं दीनं रामस्समुपचक्रमे4.6.19।।
ਅਟੁੱਟ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪਾਸ ਖੜੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਖ਼ਮਣ) ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 20
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या सन्त्यक्तं ह्रियमाणया।उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद्भूषणानि च4.6.20।।
ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਇਹ ਉੱਤਰੀਯ (ਚੁੰਨੀ) ਅਤੇ ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਪਏ ਹਨ।
Verse 21
शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूमौ सीतया ह्रियमाणया।उत्सृष्टं भूषणमिदं तथारूपं हि दृश्यते4.6.21।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵੇਲੇ—ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਛੱਡੇ ਸਨ; ਇਹ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 22
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले4.6.22।।नूपुरे त्वभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात्।
ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਕੇਯੂਰ (ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧ) ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਮੈਂ ਕੁੰਡਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ; ਪਰ ਨੂਪੁਰ (ਪੈਜਣੀਆਂ) ਮੈਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।”
Verse 23
ततस्तु राघवो वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्4.6.23।।ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया।रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणैः प्रिया प्रिया4.6.24।।
ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਦੱਸ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ! ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਉਸ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ/ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਲੈ ਗਿਆ—ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ?”
Verse 24
ततस्तु राघवो वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्4.6.23।।ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया।रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणैः प्रिया प्रिया4.6.24।।
“ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਿਪਤ ਪਾਇਆ ਹੈ? ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸਭ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 25
क्व वा वसति तद्रक्षो महद्व्यसनदं मम।यन्निमित्तमहं सर्वान्नाशयिष्यामि राक्षसान्4.6.25।।
“ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਿਪਤ ਪਾਇਆ ਹੈ? ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸਭ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 26
हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता भृशम्।आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम्4.6.26।।
ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 27
मम दयिततरा हृता वनान्ताद्रजनिचरेण विमथ्य येन सा।कथय मम रिपुं तमद्य वैप्लवगपते यमसादनं नयामि4.6.27।।
ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਕੇ ਤੜਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਰ—ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ—ਕੌਣ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਸਦਨ ਵੱਲ ਭੇਜਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is evidentiary verification under grief: Rāma must confirm Sītā’s trace through objects (veil and ornaments) while maintaining purposeful agency, converting personal loss into a just, informed pursuit rather than impulsive rage.
The sarga teaches that dharma operates through both emotion and discernment: authentic sorrow is acknowledged, yet decisions proceed via pramāṇa (recognizable signs), trustworthy counsel (Hanumān’s report), and disciplined commitment to rightful action.
A mountain cave (śaila-guhā) serves as a repository of preserved evidence, while the mention of ornaments—especially Lakṣmaṇa’s recognition of nūpura through daily pādābhivandana—highlights cultural codes of reverence, modesty, and household/royal adornment practices.