Sarga 56
सम्पातिदर्शनम् (Encounter with Sampāti) — Angada’s Lament and the Vulture-King’s Response
किष्किन्धाकाण्ड
ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇਕ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ (ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ) ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਚਿਰਜੀਵੀ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਰਾਜ ਸੰਪਾਤੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਿਆ ਭੋਜਨ ਸਮਝ ਕੇ ਐਸੇ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਘੋਰ ਵਿਹਲਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਘੜੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਵਿਪਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤਿ ਸੰਕਟਮਈ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਹੀ ਧਰਮਮਈ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਸੰਪਾਤੀ ਦਾ ਮਨ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਇਆ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले।हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे।।।।सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरञ्जीवी विहङ्गमः।भ्राता जटायुषः श्रीमान्विख्यातबलपौरुषः।।।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਮਤਲ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ—ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ—ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਦ ਗਿਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਪਾਤੀ ਸੀ; ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਪੰਛੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਪੌਰਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
Verse 2
उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले।हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे।।4.56.1।।सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरञ्जीवी विहङ्गमः।भ्राता जटायुषः श्रीमान्विख्यातबलपौरुषः।।4.56.2।।
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਦ ਗਿਧਰਾਜ ਉਸੇ ਥਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਪੰਛੀ, ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ।
Verse 3
कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः।उपविष्टान्हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत्।।।।
ਵਿੰਧ੍ਯ ਮਹਾਗਿਰਿ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 4
विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते।यथाऽयं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः।।।।
“ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਿਧੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚਿਰ ਤੋਂ ਨਿਯਤ ਇਹ ਭੋਜਨ ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ?”
Verse 5
परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम्।उवाचेदं वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवङ्गमान्।।।।
ਉਹ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਪੰਛੀ ਬੋਲਿਆ: “ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ—ਜੋ ਜੋ ਮਰੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਮੁਰਦਾ ਮੈਂ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 6
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्ष्यलुब्धस्य पक्षिणः।अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत्।।।।
ਭੋਜਨ-ਲਾਲਚੀ ਉਸ ਪੰਛੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਆਕੁਲ ਅੰਗਦ ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 7
पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः।इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये।।।।
“ਵੇਖੋ—ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਲਈ।”
Verse 8
रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम्।हरीणामियमज्ञाता विपत्तिस्सहसागता।।।।
“ਰਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਨਿਭਿਆ; ਤੇ ਹੁਣ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਣਜਾਣੀ ਆਫ਼ਤ ਅਚਾਨਕ ਆ ਡਿੱਗੀ ਹੈ।”
Verse 9
वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा।गृध्राराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः।।।।
ਅਸੀਂ ਗਿਰਝ-ਰਾਜ ਜਟਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 10
तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि।प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम्।।4.56.10।।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਜੀਵ—ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਅ ਤੇ ਲਾ ਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 11
अन्योऽन्यमुपकुर्वन्ति स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः।तेन तस्योपकारार्थं त्यजताऽत्मानमात्मना।।।।
ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
प्रियं कृतं हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा।राघवार्थे परिश्रान्ता वयं सन्त्यक्तजीविताः।।।।कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम्।
ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਛੱਡ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਂਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਪਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 13
स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे।।।।मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम्।
ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਗਿਧਰਾਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹੈ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 14
जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च।।।।हरणेन च वैदेह्या स्संशयं हरयो गताः।
ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਨਾਸ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਕਾਰਨ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਬਚਾਅ ਬਾਰੇ ਭਾਰੀ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 15
रामलक्ष्मणयोर्वासश्च अरण्ये सह सीतया।।।।राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः।रामकोपादशेषाणां रक्षसानां तथा वधः।।।।कैकेय्या वरदानेन इदं च विकृतं कृतम्।
“ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ; ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਪ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਠੋਰ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
Verse 16
रामलक्ष्मणयोर्वासश्च अरण्ये सह सीतया।।4.56.15।।राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः।रामकोपादशेषाणां रक्षसानां तथा वधः।।4.56.16।।कैकेय्या वरदानेन इदं च विकृतं कृतम्।
ਵਿੰਧ੍ਯ ਮਹਾਗਿਰਿ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 17
तदसुखमनुकीर्तितं वचोभुवि पतितांश्च समीक्ष्य वानरान्।भृशचलितमतिर्महामतिःकृपणमुदाहृतवान् स गृध्रराट्।।।।
ਉਸ ਦੁਖਦਾਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਗਿਰਝ-ਰਾਜ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਤਰਸਯੋਗ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Frequently Asked Questions
The troop faces a dharma-crisis between despair-driven prāyopaveśa (abandoning life after mission failure) and continued responsibility to Rāma and Sugrīva; the narrative contrasts resignation with the prior model of Jaṭāyu’s active self-sacrifice for a righteous cause.
Compassion-bound reciprocity sustains dharma: beings help one another through sneha and kāruṇya, and true service may demand personal cost. The sarga also cautions against fatalism by showing how truthful remembrance and moral testimony can transform an adversarial encounter into aid.
The Vindhya mountain setting—its cave (kandara) and plateau (giristhala)—frames the liminal moment of prāyopaveśa, a culturally recognized vow of fasting unto death, used here to mark the extremity of despair before narrative reversal.